Ώπα, έχει γίνει λάθος με τον Ιβάν τον Τρομερό, δεν κάναμε καλή μετάφραση

Για αιώνες, το όνομα του Ιβάν του Τρομερού συνοδεύεται από μια αύρα τρόμου. Σχολικά βιβλία, ντοκιμαντέρ και ιστορικά έργα παρουσιάζουν τον πρώτο τσάρο της Ρωσίας ως μια φιγούρα σκοτεινή, παράλογα σκληρή και βίαιη. Ένας αιμοδιψής μονάρχης που δολοφόνησε τον ίδιο του τον γιο, σφαγίασε ολόκληρες πόλεις και κυβέρνησε με πυγμή και τρόμο. Το όνομα “Τρομερός” ενισχύει αυτή την εικόνα. Και όμως, στην πραγματικότητα, ίσως αυτό το επίθετο να είναι λάθος μετάφραση. Ή έστω, μια μονόπλευρη ερμηνεία που παραποιεί την αρχική σημασία του ρωσικού όρου.

Στα ρωσικά, ο Ιβάν αποκαλείται Иван Грозный (Ivan Grozny). Η λέξη «Грозный» δεν σημαίνει “τρομερός” με τη σημερινή έννοια της αγριότητας ή της φρίκης. Σημαίνει κάτι πολύ πιο σύνθετο. Προέρχεται από τη ρίζα гроза, που σημαίνει καταιγίδα ή απειλή. Ο όρος Grozny χρησιμοποιείται για να περιγράψει κάποιον που εμπνέει δέος, φόβο και σεβασμό, όχι απαραίτητα μόνο από ωμή βία αλλά και από δύναμη, αποφασιστικότητα και παρουσία. Σε ιστορικά κείμενα, ο όρος μπορούσε να αποδοθεί και ως «φοβερός», «επιβλητικός» ή «αυστηρός κυβερνήτης». Όχι απαραιτήτως ως τέρας.

Η σύγχυση προέκυψε όταν τα πρώτα δυτικά κείμενα του 18ου και 19ου αιώνα μετέφρασαν τον όρο ως terrible. Στα αγγλικά εκείνης της εποχής, η λέξη terrible μπορούσε ακόμα να σημαίνει και «φοβερός» με ουδέτερη ή και θετική χροιά — όπως λέμε «a terrible storm» ή «a terrible power». Με την πάροδο του χρόνου όμως, η λέξη terrible περιορίστηκε στη σημασία του «απαίσιου», και έτσι η φήμη του Ιβάν σκοτείνιασε ακόμη περισσότερο στα μάτια της Δύσης. Οι μεταφράσεις δεν είναι απλά λέξεις. Είναι καθρέφτες των εννοιών — και όταν ο καθρέφτης θολώνει, θολώνει και η εικόνα της ιστορίας.

Ο ίδιος ο Ιβάν δεν είχε πρόβλημα με τον τίτλο Grozny. Αντιθέτως, το είχε ενσωματώσει στη βασιλική του ταυτότητα. Ήταν ο πρώτος μονάρχης της Ρωσίας που αυτοανακηρύχθηκε Τσάρος, ένας τίτλος που προερχόταν από το «Καίσαρας», υποδηλώνοντας παγκόσμια εξουσία. Έβλεπε τον εαυτό του ως θεόσταλτο προστάτη της Ρωσίας, που έπρεπε να συγκεντρώσει την εξουσία στα χέρια του και να τιθασεύσει τους αριστοκράτες, τους εσωτερικούς εχθρούς και κάθε απειλή για την ενότητα του κράτους. Η σκληρότητα δεν ήταν προσωπική διαστροφή — τουλάχιστον όχι εξ αρχής. Ήταν πολιτικό εργαλείο.

Η εικόνα του Ιβάν έχει διχάσει τους ιστορικούς. Για τη Ρωσία, είναι μια φιγούρα που έχει περιγραφεί και ως εθνικός ενοποιητής, και ως παράφρων τύραννος. Έχτισε τον Καθεδρικό Ναό του Αγίου Βασιλείου, επεξέτεινε σημαντικά τα σύνορα του κράτους και δημιούργησε έναν μηχανισμό κρατικής εξουσίας που επιβίωσε για αιώνες. Αλλά ταυτόχρονα, η περίφημη Oprichnina, η μυστική του αστυνομία, διεξήγαγε σφαγές και τρομοκρατία σε ολόκληρες περιοχές. Ο ίδιος, στα τελευταία χρόνια της ζωής του, φαίνεται πως κυριεύτηκε από παράνοια, επιθέσεις οργής και θρησκευτική εμμονή.

Όμως, ακόμη και αν δεχτούμε τις ωμότητες, η λέξη Grozny δεν αποσκοπούσε να περιγράψει έναν ηθικά κατακριτέο ηγέτη. Αλλά έναν κυβερνήτη που επιβάλλει απόλυτο έλεγχο, που ενσαρκώνει τη δύναμη και τον φόβο που πρέπει να προκαλεί η εξουσία. Η Δύση, αγνοώντας τις γλωσσικές αποχρώσεις, μετέφρασε τον φόβο ως φρίκη και τη δύναμη ως κτηνωδία. Το αποτέλεσμα ήταν ένας χαρακτηρισμός που ενίσχυσε τον μύθο αλλά φτωχαίνει την αλήθεια.

Το πιο ειρωνικό είναι ότι η ίδια λέξη Grozny χρησιμοποιείται και αλλού, με πολύ διαφορετική φόρτιση. Η πόλη Γκρόζνι στην Τσετσενία σημαίνει ακριβώς αυτό: «η φοβερή». Όχι «η φρικτή», αλλά «η τρομερά ισχυρή», «η απειλητική». Η ρωσική γλώσσα, γεμάτη από παλαιά σλαβικά στρώματα, μεταφέρει μέσα από λέξεις έναν ολόκληρο κόσμο νοημάτων που δεν μεταφράζεται πάντα όπως πρέπει. Και η περίπτωση του Ιβάν είναι ένα από τα πιο εντυπωσιακά παραδείγματα του πώς η γλώσσα μπορεί να αλλάξει τον τρόπο που θυμόμαστε την ιστορία.