Στην αρχαία Αθήνα απαγορευόταν να χτυπήσεις δούλο, εκτός αν ήταν δικός σου

Στην πιο διάσημη Δημοκρατία της αρχαιότητας, τα ανθρώπινα δικαιώματα όπως τα ξέρουμε σήμερα δεν υπήρχαν. Οι δούλοι δεν είχαν λόγο, ούτε περιουσία, ούτε νομική προστασία. Κι όμως, υπήρχε ένας συγκεκριμένος νόμος που έλεγε ότι δεν μπορείς να χτυπήσεις έναν δούλο — αν δεν είναι δικός σου. Και ο λόγος δεν ήταν ανθρωπιστικός. Ήταν πολιτικός. Ήταν θέμα προστασίας της ίδιας της Δημοκρατίας.

Η αθηναϊκή κοινωνία λειτουργούσε με μια λεπτή ταξική ιεραρχία. Οι πολίτες ήταν ανώτεροι όλων, και αυτό έπρεπε να φαίνεται καθαρά. Όμως στην πράξη, δεν υπήρχε τρόπος να ξεχωρίσεις έναν δούλο από έναν φτωχό πολίτη. Δεν υπήρχε σήμανση, ούτε ενδυματολογική διαφορά, ούτε κάποια άλλη ορατή ένδειξη. Ένας ελεύθερος πολίτης μπορούσε να μοιάζει με δούλο — κι αυτό αποτελούσε απειλή για την αξιοπρέπειά του.

Αν επιτρεπόταν σε οποιονδήποτε να χτυπάει οποιονδήποτε με τη δικαιολογία ότι “του φάνηκε δούλος”, τότε πολύ συχνά θα κακοποιούνταν και ελεύθεροι πολίτες κατά λάθος. Η Δημοκρατία δεν μπορούσε να το ανεχτεί αυτό. Η αξία του πολίτη έπρεπε να προστατευτεί με κάθε τρόπο. Γι’ αυτό και το δικαίωμα της βίας κατά δούλου παρεχόταν αποκλειστικά στον ιδιοκτήτη του.

Ο δούλος ήταν ιδιοκτησία — και όπως κανείς δεν είχε δικαίωμα να καταστρέψει το χωράφι σου ή να σκοτώσει το βόδι σου, έτσι δεν είχε και το δικαίωμα να αγγίξει τον δούλο σου. Αν το έκανε, μπορούσε να κατηγορηθεί για πρόκληση ζημιάς σε ξένη περιουσία ή ακόμα και για προσβολή πολίτη, αν τελικά αποδεικνυόταν πως ο “δούλος” ήταν στην πραγματικότητα ελεύθερος.

Η εικόνα του δούλου στον δημόσιο χώρο ήταν πιο προστατευμένη απ’ όσο φανταζόμαστε. Όχι επειδή η Αθήνα σεβόταν τα δικαιώματα των δούλων — κάθε άλλο. Αλλά επειδή ο δημόσιος χώρος έπρεπε να είναι καθαρός από προσβολές προς πολίτες. Και επειδή το να χτυπήσεις τον λάθος άνθρωπο θα μπορούσε να σε φέρει αντιμέτωπο με σοβαρές νομικές συνέπειες.

Η ειρωνεία; Αυτή η προστασία δεν ερχόταν από σεβασμό προς τον δούλο, αλλά από τον φόβο μήπως χτυπηθεί πολίτης κατά λάθος. Ήταν ένας από τους λίγους νόμους που προστάτευε κάποιον χωρίς να τον αναγνωρίζει ως πρόσωπο. Και αυτή η ιδιότυπη μορφή «ασυλίας» έκανε την Αθήνα πιο δημοκρατική όχι απέναντι στους δούλους, αλλά απέναντι στον εαυτό της.