Ένα από τα μεγαλύτερα αριστουργήματα του 20ού αιώνα γράφτηκε σε στρατόπεδο συγκέντρωσης από 4 κρατούμενους
Δεν είχαν παρτιτούρες. Ούτε όργανα. Ούτε φαγητό. Είχαν μόνο μια έμπνευση
Στις 15 Ιανουαρίου 1941, στο στρατόπεδο αιχμαλώτων Stalag VIII-A, η θερμοκρασία ήταν κάτω από το μηδέν. Οι κρατούμενοι φορούσαν κουρέλια, τα στομάχια τους ήταν άδεια, και κάθε ήχος εκτός από τα ουρλιαχτά του πολέμου ήταν σχεδόν ιερός. Εκείνη την ημέρα, τέσσερις από αυτούς πήραν θέσεις μπροστά σε 400 σκελετωμένα κορμιά και μερικούς ναζί φρουρούς. Και έπαιξαν μουσική. Μια μουσική που κανείς δεν είχε ξανακούσει. Μια μουσική που έμεινε στην ιστορία ως Κουαρτέτο για το Τέλος του Χρόνου.
Ο συνθέτης ήταν ο Γάλλος Olivier Messiaen, αιχμάλωτος πολέμου και βαθιά θρησκευόμενος καθολικός. Συνελήφθη κοντά στη Νανσύ το 1940 και μεταφέρθηκε στο στρατόπεδο Görlitz, στη σημερινή Πολωνία. Εκεί βρήκε τρεις άλλους μουσικούς: έναν κλαρινετίστα, έναν βιολονίστα και έναν τσελίστα. Οι τέσσερις άντρες δεν είχαν τίποτα εκτός από χαλασμένα όργανα, έναν πρόχειρο χώρο που τους δόθηκε από έναν φιλικό Γερμανό φρουρό, και ένα πάθος να γράψουν κάτι που να νικήσει τη φρίκη.
Ο Messiaen εμπνεύστηκε από την Αποκάλυψη του Ιωάννη και τους ήχους του πολέμου. Έγραψε ένα έργο 8 μερών, με ανώμαλους ρυθμούς, μελωδίες που μοιάζουν εξωπραγματικές και τίτλους όπως “Λύκνισμα Αγγέλου που αναγγέλλει το Τέλος του Χρόνου”. Ένα κουαρτέτο γραμμένο για όργανα που σχεδόν δεν λειτουργούσαν, σε παρτιτούρες φτιαγμένες από ό,τι υπήρχε πρόχειρο.
Η πρώτη εκτέλεση δόθηκε σε μια ξύλινη καλύβα του στρατοπέδου. Οι 400 ακροατές, πολλοί από τους οποίους θα πέθαιναν μέσα στους επόμενους μήνες, κάθονταν σε παγκάκια, αμίλητοι. Ο Messiaen αργότερα είπε: «Ποτέ δεν είχα τέτοιο ακροατήριο. Δεν άκουσα ούτε βήχα, ούτε ανάσα. Ήταν απόλυτη σιωπή και απεριόριστη συγκέντρωση».
Το έργο του Messiaen όχι μόνο επέζησε του πολέμου, αλλά έγινε συμβολικό έργο της ανθρώπινης αντοχής, της πίστης και της τέχνης που γεννιέται μέσα στην απόλυτη φρίκη. Παίζεται μέχρι σήμερα στα μεγαλύτερα φεστιβάλ και θεωρείται από τους ειδικούς ένα από τα κορυφαία κουαρτέτα του 20ού αιώνα.
Δεν έσωσε κανέναν. Δεν σταμάτησε τον πόλεμο. Δεν εμπόδισε καμιά σφαγή. Αλλά εκείνη τη μέρα, τέσσερις κρατούμενοι έπαιξαν την Αποκάλυψη, και νίκησαν τον χρόνο.
Γρηγόρης Κεντητός
Γράφω για πράγματα που με συναρπάζουν, αλλά φροντίζω πάντα να τα ερευνώ σαν να τα μελετούσα για πρώτη φορά. Αναζητώ τη σύνδεση ανάμεσα στο χθες και το σήμερα, το ανθρώπινο μέσα στο ακαδημαϊκό, και τη γνώση που μπορεί να μεταφερθεί με τρόπο απλό, ακριβή και ζωντανό. Είτε πρόκειται για έναν αρχαίο πόλεμο είτε για ένα φαινόμενο της εποχής μας, στηρίζομαι πάντα σε πρωτογενές υλικό, πραγματικές πηγές και σοβαρή τεκμηρίωση. Θέλω κάθε κείμενο να αξίζει τον χρόνο του αναγνώστη — και τον δικό μου.
για άμεση κι έγκυρη ενημέρωση.
