Αν πήγαινες σε συναυλία πριν 200 χρόνια θα χειροκροτούσες διαφορετικά. Σήμερα θα ήταν προσβολή και θα σε έδιωχναν

Αν πας σήμερα σε μια συναυλία κλασικής μουσικής και αρχίσεις να χειροκροτάς ενδιάμεσα σε μια σονάτα ή μια συμφωνία, θα γυρίσουν κεφάλια, κάποιοι θα σε στραβοκοιτάξουν, και μπορεί μέχρι και να σου κάνουν παρατήρηση. Όμως πριν δύο αιώνες, το χειροκρότημα δεν ήταν μόνο επιτρεπτό. Ήταν απαραίτητο. Το ήθελαν οι συνθέτες, το ζητούσαν οι μουσικοί, το απολάμβανε το κοινό.

Τον 18ο και 19ο αιώνα, όταν ο Μότσαρτ, ο Μπετόβεν ή ο Παγκανίνι παρουσίαζαν έργα τους, οι αίθουσες ήταν γεμάτες ζωή. Οι θεατές δεν άκουγαν σιωπηλοί μέχρι τέλους. Αντίθετα, σχολίαζαν, γελούσαν, ενθουσιάζονταν, και χειροκροτούσαν ανάμεσα στα μέρη ενός έργου — πολλές φορές με φωνές θαυμασμού, ακόμα και με φωνές παραγγελίας για να ξαναπαίξει ένα κομμάτι που τους άρεσε.

Ο ίδιος ο Μότσαρτ έγραφε με σκοπό να προκαλέσει χειροκρότημα σε συγκεκριμένα σημεία. Έβαζε παύσεις ή στιγμές κορύφωσης που λειτουργούσαν σαν προσκλήσεις. Το κοινό ήξερε τι να κάνει. Αν δεν αντιδρούσε, αν δεν φώναζε “μπράβο!”, τότε υπήρχε πρόβλημα. Ο συνθέτης ανησυχούσε. Η σιωπή ήταν ένδειξη αποτυχίας.

Με τα χρόνια όμως, κάτι άλλαξε. Η συναυλία έπαψε να είναι χώρος συμμετοχής και έγινε χώρος τελετουργίας. Στα τέλη του 19ου αιώνα, οι πρώτοι μουσικοκριτικοί και μαέστροι άρχισαν να ζητούν “πλήρη σιωπή”, υποστηρίζοντας ότι η μουσική πρέπει να απολαμβάνεται με σεβασμό, χωρίς παρεμβολές. Σιγά σιγά, το χειροκρότημα ανάμεσα στα μέρη των έργων θεωρήθηκε ακατάλληλο. Κι έτσι φτάσαμε στο σήμερα, όπου το κοινό περιμένει υπομονετικά το τέλος για να χειροκροτήσει — και μόνο τότε.

Αυτός ο κώδικας συμπεριφοράς είναι τόσο αυστηρός, που άνθρωποι που δεν τον γνωρίζουν μπορεί να βιώσουν προσβολή, ακόμα και αποδοκιμασία. Και όμως, αν επέστρεφε κάποιος του 1800, θα πίστευε πως η σημερινή σιωπή είναι αδιαφορία ή αποτυχία. Το ίδιο το χειροκρότημα έγινε ένα πολιτισμικό φαινόμενο με κανόνες, εξέλιξη, ακόμα και απαγορεύσεις.

Μπορεί να μοιάζει απλό, αλλά το πότε χειροκροτάς, πού, και γιατί, λέει πολλά για την εποχή σου. Και λέει ακόμα περισσότερα για την αλλαγή στη σχέση κοινού και τέχνης. Από το αυθόρμητο “μπράβο” της χαράς, στην ευλαβική σιωπή της σοβαρότητας, το χειροκρότημα πέρασε από πολλά στάδια. Και ποιος ξέρει; Ίσως αύριο να αλλάξει ξανά.