Αν ρωτούσες τον Πικάσο τι σημαίνει ο πίνακάς του, έβγαζε περίστροφο

Υπάρχει μια ιστορία που έχει ακουστεί πολλές φορές, αλλά δεν έχει γραφτεί στα σοβαρά βιβλία τέχνης. Είναι από εκείνα τα στιγμιότυπα που μοιάζουν περισσότερο με θρύλο παρά με βιογραφικό στοιχείο. Κι όμως, αυτή η λεπτομέρεια λέει περισσότερα για τον Πικάσο απ’ ό,τι μια σελίδα αναλύσεων: λέγεται ότι ο Πικάσο κουβαλούσε πάνω του ένα περίστροφο γεμάτο άσφαιρα. Και κάθε φορά που κάποιος τον ρωτούσε «τι σημαίνει αυτός ο πίνακας;», απαντούσε… πυροβολώντας.

Το όπλο του δεν ήταν φονικό. Ήταν συμβολικό. Ήταν η προσωπική του διαμαρτυρία απέναντι σε όλους όσους πήγαιναν να του εξηγήσουν τη δουλειά του ή να τη δουν σαν σταυρόλεξο για επίλυση. Κανείς δεν ξέρει αν το έκανε συχνά ή αν ήταν απλώς ένα αστείο για την παρέα. Αλλά το έχει αναφέρει ο ιστορικός Arthur I. Miller στο βιβλίο του «Einstein, Picasso: Space, Time and the Beauty That Causes Havoc», και προφανώς δεν το κατέβασε από το μυαλό του.

Ο Πικάσο είχε εμμονή με δύο πράγματα: την προσωπική αλήθεια και την καλλιτεχνική αυτονομία. Δεν ήθελε οι άλλοι να του εξηγούν τι έκανε. Δεν ήθελε το κοινό να ζητά μεταφράσεις. Για εκείνον, ένας πίνακας ήταν ένας οργανισμός. Δεν μπορείς να ρωτάς έναν άνθρωπο τι «σημαίνει». Υπάρχει, αναπνέει, πάλλεται. Αυτό φτάνει.

Η ιδέα του να πυροβολεί με άσφαιρα όσους ζητούσαν ερμηνείες, ίσως να ξεκίνησε από μια άλλη φιγούρα της γαλλικής παραδοξότητας: τον Αλφρέ Ζαρρύ. Ο Ζαρρύ ήταν πατέρας της παταφυσικής, μιας εσκεμμένα παρανοϊκής φιλοσοφίας που αγαπούσε το παράλογο και το ασύλληπτο. Και ο Ζαρρύ κυκλοφορούσε μόνιμα με ένα περίστροφο πάνω του. Ήταν σύμβολο ελευθερίας. Επίθετο στην πλήξη.

Ο Πικάσο λάτρευε τον Ζαρρύ. Και λάτρευε και τον Σεζάν, τον ζωγράφο που θεωρούσε τον πιο τίμιο απ’ όλους. Όταν κάποιος προσέβαλλε τον Σεζάν μπροστά του, λέγεται ότι έκανε το ίδιο: έβγαζε το περίστροφο και το «κλικ» του όπλου έλεγε όσα δεν ήθελε να εξηγήσει με λόγια.

Δεν ξέρουμε αν όλα αυτά συνέβησαν όπως λέγονται. Ξέρουμε όμως κάτι σίγουρα: ο Πικάσο δεν ανεχόταν να του ζητούν «τι σημαίνει» το έργο του. Ήθελε να το νιώθεις, όχι να το εξηγείς. Να το κοιτάς σαν κάτι που δεν σου ανήκει. Σαν κάποιον που δεν σε χρειάζεται για να υπάρξει.

Και το περίστροφο, όσο θεατρικό κι αν φαίνεται, δεν ήταν ποτέ απειλή. Ήταν η πιο δυνατή μορφή σιωπής.