Η παράξενη υπόθεση ενός άντρα που αναγνωρίστηκε ως πατέρας παιδιών που γεννήθηκαν μετά τον θάνατό του

Δεν είχε γυναίκα. Δεν είχε παιδιά. Κι όμως, το όνομά του μπλέχτηκε σε γενεαλογίες με απόγονους που γεννήθηκαν χρόνια μετά τον θάνατό του. Ο Κοσμάς Μπαλάνος πέθανε το 1808. Κι όμως κάποιοι έγραψαν αργότερα πως ήταν πατέρας του Αριστείδη, του Σπυρίδωνα και του Σίμου — τριών μορφών που δεν είχαν καν έρθει στη ζωή όταν ο ίδιος είχε φύγει.

Ο Κοσμάς δεν ήταν μόνος· είχε αδέρφια, και όλοι τους ήταν δάσκαλοι, λόγιοι, κληρικοί. Ήταν ο γιος του Μπαλάνου Βασιλόπουλου, ο οποίος του άφησε όχι χρήματα, αλλά ένα βάρος: να συνεχίσει το έργο της διδασκαλίας μέσα στα Ιωάννινα, τότε που η πόλη ήταν φλογισμένο κέντρο ελληνικής παιδείας, θρησκευτικής πίστης και σκοτεινής καταπίεσης. Ο ίδιος χειροτονήθηκε ιερέας στα 27 του, και για πάνω από 40 χρόνια δίδασκε καθημερινά στη σχολή Γκιούμα.

Η σχολή αυτή δεν ήταν ένα απλό κτίριο. Ήταν φυτώριο ελευθερίας. Μια φλόγα κάτω απ’ το σαρίκι του Αλή Πασά. Και μέσα σ’ αυτή τη φλόγα, ο Κοσμάς Μπαλάνος έγραφε, μετέφραζε, δίδασκε φυσική, αλγεβρα, χρονολογία, ορθογραφία ποιητών και πνευματική ευθύνη. Οι Ζωσιμάδες, οι μεγάλοι ευεργέτες, του πλήρωναν την έκδοση. Τα χειρόγραφά του δεν ήταν μόνο χαρτιά. Ήταν μαρτυρίες.

Κάποια από αυτά σώθηκαν. Άλλα, τα περισσότερα, έγιναν στάχτη όταν ο Αλή Πασάς έβαλε φωτιά στο σχολείο το 1820. Μαζί χάθηκε και η περίφημη βιβλιοθήκη — μία από τις πολυτιμότερες του ελλαδικού χώρου, γεμάτη ερμηνείες, επιστολές, μεταφράσεις και αδημοσίευτα κείμενα. Χάθηκαν για πάντα. Δεν θα τα διαβάσουμε ποτέ.

Ο ίδιος ο Κοσμάς, λίγο πριν πεθάνει, είχε δει τα αδέρφια του να τον διαδέχονται στη διδασκαλία. Πρώτα ο Κωνσταντίνος, μετά ο Αναστάσιος. Ο τρίτος αδερφός, Δημήτριος, δίδασκε μακριά, στη Μολδοβλαχία. Αυτός ήταν ο μόνος που απέκτησε παιδιά. Ένα από αυτά, ο Γρηγοράκος, συνέχισε τη σχολή. Μέχρι να καεί κι αυτή. Μαζί με το μέλλον.

Όταν αργότερα κάποιοι μπέρδεψαν τις γενιές, είπαν ότι ο Κοσμάς είχε παιδιά. Αλλά ήταν πια νεκρός. Η πραγματικότητα όμως ήταν άλλη. Ο Κοσμάς είχε μόνο μαθητές. Είχε μόνο έργα. Και όταν χάθηκαν κι αυτά, έμεινε μόνο ένα κενό. Μια σκιά. Ένας δάσκαλος χωρίς τάξη. Ένας πατέρας χωρίς παιδιά. Ένας συγγραφέας χωρίς έργο.