Γιατί η Σάτυρα είναι λάθος και το σωστό είναι το Σάτιρα και που διαφέρει απο τον Σάτυρο

Αν έχεις γράψει ποτέ “σάτυρα” με ύψιλον, δεν είσαι ο μόνος. Είναι ένα από τα πιο συνηθισμένα ορθογραφικά λάθη στην ελληνική γλώσσα, ένα λάθος τόσο διαδεδομένο που πολλοί νομίζουν πως είναι σωστό. Το πρόβλημα; Το μπέρδεμα ανάμεσα στη “σάτιρα”, την τέχνη του καυστικού χιούμορ, και τον “σάτυρο”, το μυθολογικό πλάσμα που τριγυρνούσε μεθυσμένο στα δάση της αρχαίας Ελλάδας κυνηγώντας νύμφες. Δύο λέξεις που ακούγονται σχεδόν ίδιες αλλά δεν έχουν καμία σχέση μεταξύ τους.

Η “σάτιρα” είναι παντού γύρω μας. Από τα σατιρικά σκίτσα στις εφημερίδες μέχρι τις τηλεοπτικές εκπομπές που σαρκάζουν την επικαιρότητα, αυτή η μορφή τέχνης χρησιμοποιεί το χιούμορ, την υπερβολή και την ειρωνεία για να κριτικάρει την κοινωνία και την εξουσία. Ο Αριστοφάνης το έκανε στην αρχαία Αθήνα, ο Μολιέρος στη Γαλλία, ο Τσάρλι Τσάπλιν στον κινηματογράφο και σήμερα το κάνουν οι κωμικοί στα social media. Το εντυπωσιακό είναι ότι η λέξη “σάτιρα” δεν είναι ελληνικής προέλευσης. Έρχεται από τη λατινική satura, που σήμαινε “ανάμειξη”, “μίξη διαφόρων πραγμάτων”. Κάπως έτσι, οι Ρωμαίοι την υιοθέτησαν για να περιγράψουν τα λογοτεχνικά έργα που συνδύαζαν χιούμορ και κοινωνική κριτική, και η λέξη έφτασε σε εμάς όπως τη γνωρίζουμε σήμερα.

Αντίθετα, ο “σάτυρος” δεν έχει καμία σχέση με το χιούμορ. Αν ρωτήσεις έναν αρχαίο Έλληνα τι είναι ο σάτυρος, δεν θα σου πει “καυστική κριτική” αλλά “άγριο πλάσμα του δάσους”. Ο σάτυρος ήταν μισός άνθρωπος, μισός τράγος, με μυτερά αυτιά, γένια και αχαλίνωτη όρεξη για κρασί, γλέντια και γυναίκες. Ήταν οι ακόλουθοι του Διονύσου, λάτρεις της μουσικής και του χορού, αλλά και σύμβολα ανεξέλεγκτου πάθους. Στα αγγεία της αρχαίας Ελλάδας απεικονίζονται να κυνηγούν νύμφες, να παίζουν αυλό και να προκαλούν χάος όπου περνούν.

Το μπέρδεμα λοιπόν είναι εύκολο. Σάτιρα, σάτυρος – δύο λέξεις που μοιάζουν, αλλά ανήκουν σε διαφορετικούς κόσμους. Η πρώτη είναι μια πνευματική τέχνη, η δεύτερη είναι ένα αρχέγονο ένστικτο. Το λάθος προκύπτει επειδή ο ελληνικός εγκέφαλος συνηθίζει να μετατρέπει τις ξένες λέξεις σε κάτι πιο γνώριμο. Και επειδή έχουμε τον “σάτυρο” με ύψιλον, το μυαλό μας θέλει να γράψει και τη “σάτιρα” έτσι. Όμως, αυτό δεν είναι σωστό.

Αν έχεις αμφιβολία, σκέψου το εξής: Αν δεις κάποιον να κυνηγάει γυναίκες μεθυσμένος σε ένα αρχαίο αγγείο, είναι σάτυρος. Αν δεις κάποιον να σαρκάζει την κοινωνία με χιούμορ, είναι σάτιρα. Και την επόμενη φορά που θα χρειαστεί να γράψεις τη λέξη, θυμήσου – αν μιλάς για γέλιο και κριτική, το σωστό είναι “σάτιρα” με γιώτα.