Γιατί κανείς δεν χαμογελάει στις παλιές φωτογραφίες;

Σήμερα, το χαμόγελο είναι αυτονόητο μπροστά στον φακό. Όμως στις φωτογραφίες του 19ου αιώνα, τα πρόσωπα είναι σχεδόν πάντα αυστηρά, σοβαρά, ψυχρά. Δεν ήταν λόγω κατάθλιψης, ούτε επειδή η εποχή ήταν πιο μίζερη. Ήταν επιλογή — και μάλιστα επιβεβλημένη από την αισθητική, την τεχνολογία και την κοινωνική ηθική της εποχής.

Η πρώτη γενιά φωτογράφων μεγάλωσε με ζωγραφισμένα πορτρέτα, εκεί όπου το χαμόγελο θεωρούνταν αταίριαστο. Στους πίνακες της Αναγέννησης, της βικτωριανής εποχής ή του ρομαντισμού, τα πρόσωπα κοιτούν με σταθερό βλέμμα και σφιγμένα χείλη. Το γέλιο παρέπεμπε σε τρέλα, μεθύσι ή φτήνια. Ένας «κύριος» ή μία «δεσποινίς» δεν ξεκαρδιζόταν σε έργο τέχνης. Ήταν θέμα κύρους.

Ταυτόχρονα, η τεχνολογία της φωτογραφίας δεν ευνοούσε τις εκφράσεις. Οι πρώτες νταγκεροτυπίες ή καλοσχεδιασμένες εκθέσεις απαιτούσαν να μείνει κάποιος ακίνητος για 20 έως 60 δευτερόλεπτα. Αν προσπαθούσες να κρατήσεις ένα χαμόγελο τόσο πολύ, το πρόσωπό σου θα παραμορφωνόταν ή θα έτρεμε, καταστρέφοντας τη λήψη. Έτσι, το ουδέτερο ή σφιχτό στόμα ήταν η μόνη ασφαλής έκφραση.

Υπήρχε όμως και ο φόβος της δημόσιας εικόνας. Οι φωτογραφίες της εποχής θεωρούνταν τελετουργικά στιγμιότυπα, σχεδόν σαν εικόνες για το μέλλον ή για μετά θάνατον χρήση. Χαμόγελο σε τέτοια περίσταση θα έμοιαζε με ασέβεια. Ακόμα και σε οικογενειακές σκηνές, η έκφραση έπρεπε να δείχνει ήθος, όχι συναισθηματισμό.

Το παράδοξο είναι ότι οι άνθρωποι γελούσαν κανονικά στη ζωή τους. Υπάρχουν ανέκδοτα, καρικατούρες, θεατρικά έργα γεμάτα χιούμορ από τον 19ο αιώνα. Απλώς, το χαμόγελο δεν είχε ακόμα «επιτραπεί» ως σοβαρή έκφραση για αποτύπωση στον φακό. Όταν στις αρχές του 20ού αιώνα η έκθεση μειώθηκε σε κλάσματα δευτερολέπτου και η αισθητική άλλαξε, άρχισε να φαίνεται η οδοντοστοιχία του κόσμου.

Σήμερα, κάθε φωτογραφία είναι χαμόγελο. Αλλά για να φτάσουμε εκεί, χρειάστηκε να αλλάξει η τέχνη, η τεχνολογία και ολόκληρη η κοινωνική μας αντίληψη για το τι σημαίνει να είσαι “όμορφος” και “φυσικός”.