Γιατί όλα τα ζώα έχουν υγρή, σκουρόχρωμη και ρυτιδωμένη μύτη ενώ εμείς όχι;
Η γυαλιστερή, υγρή μύτη των ζώων λέγεται rhinarium. Εμείς δεν την έχουμε. Κι αυτό λέει πολλά για την εξέλιξή μας.
Αν παρατηρήσεις τη μύτη ενός σκύλου, μιας γάτας ή μιας αγελάδας, θα δεις πως είναι πάντα υγρή, σκουρόχρωμη και ρυτιδωμένη. Αυτή η περιοχή λέγεται rhinarium και είναι ένας εξειδικευμένος αισθητήρας όσφρησης. Λειτουργεί σαν ζωντανό ραντάρ μυρωδιών. Κι όμως, εμείς οι άνθρωποι – όπως και οι πίθηκοι – δεν την έχουμε.
Το rhinarium είναι άτριχη επιφάνεια γύρω από τα ρουθούνια που παραμένει σχεδόν πάντα υγρή. Οι μικρές ρυτίδες και αυλακώσεις αυξάνουν την επιφάνειά της, βοηθώντας στην καλύτερη σύλληψη και αναγνώριση οσμών. Είναι μια αισθητηριακή επιφάνεια σχεδιασμένη από την ίδια τη φύση για να πιάνει και το παραμικρό μόριο στον αέρα.
Αυτή η ιδιότητα υπάρχει σε όλα τα θηλαστικά, εκτός από μία εξελικτική γραμμή: τους ξηρομύτες πρωτεύοντες. Δηλαδή, εμάς, τους πιθήκους και τους τάρσιους. Αντίθετα, οι υγρομύτες συγγενείς μας – όπως οι λεμούριοι και οι γκαλάγκο – διατήρησαν αυτό το όργανο. Γι’ αυτό και χωρίζουμε τους πρωτεύοντες σε δύο κατηγορίες: strepsirrhines (υγρομύτες) και haplorhines (ξηρομύτες).
Τι συνέβη όμως και την χάσαμε; Η απάντηση φαίνεται να είναι η όραση. Όσο η δική μας εξελικτική γραμμή έγινε πιο εξαρτημένη από την όραση και λιγότερο από την όσφρηση, το rhinarium έγινε περιττό. Με τον καιρό ατροφεί. Δεν χρειαζόταν πια. Αντί να μυρίζουμε τον κόσμο, αρχίσαμε να τον παρατηρούμε.
Παρόλο που η ανθρώπινη όσφρηση δεν είναι τόσο ασήμαντη όσο πιστεύαμε, παραμένει σημαντικά ασθενέστερη από εκείνη των ζώων με rhinarium. Δεν μπορούμε να ακολουθήσουμε ίχνη στον αέρα όπως τα σκυλιά, ούτε να εντοπίζουμε θηράματα από χιλιόμετρα όπως οι αλεπούδες. Αλλά μπορούμε να διαβάσουμε, να γράψουμε και να αναγνωρίζουμε πρόσωπα. Ένα τελείως διαφορετικό μοντέλο αίσθησης.
Η μύτη μας λοιπόν δεν είναι απλά διαφορετική στην εμφάνιση. Είναι και η απόδειξη ενός βαθιού εξελικτικού διλήμματος: μυρίζεις ή βλέπεις τον κόσμο; Εμείς διαλέξαμε το δεύτερο.
Γρηγόρης Κεντητός
Γράφω για πράγματα που με συναρπάζουν, αλλά φροντίζω πάντα να τα ερευνώ σαν να τα μελετούσα για πρώτη φορά. Αναζητώ τη σύνδεση ανάμεσα στο χθες και το σήμερα, το ανθρώπινο μέσα στο ακαδημαϊκό, και τη γνώση που μπορεί να μεταφερθεί με τρόπο απλό, ακριβή και ζωντανό. Είτε πρόκειται για έναν αρχαίο πόλεμο είτε για ένα φαινόμενο της εποχής μας, στηρίζομαι πάντα σε πρωτογενές υλικό, πραγματικές πηγές και σοβαρή τεκμηρίωση. Θέλω κάθε κείμενο να αξίζει τον χρόνο του αναγνώστη — και τον δικό μου.
για άμεση κι έγκυρη ενημέρωση.
