Οι Ευρωπαίοι με τα παράξενα, εξωγήινα μάτια. Δεν είχαν καθόλου άσπρο, ήταν μπλε.

Στην Ιαπωνία του 19ου αιώνα, υπήρχαν καλλιτέχνες που ζωγράφιζαν Ευρωπαίους χωρίς να τους έχουν δει ποτέ. Είχαν ακούσει για αυτούς, είχαν διαβάσει περιγραφές, είχαν δει λίγες εισαγόμενες γκραβούρες, αλλά ποτέ δεν είχαν σταθεί μπροστά σε έναν άνθρωπο με μπλε μάτια. Κι έτσι, όταν ήρθε η ώρα να τους απεικονίσουν, έκαναν ό,τι μπορούσαν με ό,τι ήξεραν.

Η φράση “γαλάζια μάτια” κυκλοφορούσε ευρέως. Αλλά πού ακριβώς είναι το γαλάζιο; Στην ίριδα; Στο βλέμμα; Στο φως που αντανακλάται; Οι Ιάπωνες καλλιτέχνες της εποχής δεν είχαν οπτική εμπειρία του φαινομένου. Και κάποιοι απ’ αυτούς ζωγράφισαν ολόκληρο το μάτι μπλε — όχι μόνο την ίριδα, αλλά και το σκληρό, το λεγόμενο «ασπράδι».

Το αποτέλεσμα είναι εικόνες όπου Ευρωπαίοι ναυτικοί, διπλωμάτες ή έμποροι μοιάζουν με εξωγήινες φιγούρες: έντονα μπλε μάτια χωρίς ίχνος λευκού, απόκοσμα πρόσωπα, βλέμματα που μοιάζουν περισσότερο με φανταστικά πλάσματα παρά με ανθρώπους.

Οι εικόνες αυτές εμφανίζονται κυρίως σε λαϊκές εικονογραφήσεις και ξυλογραφίες ukiyo-e που δημιουργήθηκαν την περίοδο του ανοίγματος της Ιαπωνίας προς τη Δύση, ιδίως μετά το 1853. Η Ιαπωνία είχε μείνει σχεδόν αποκομμένη για πάνω από 200 χρόνια. Και ξαφνικά, Δυτικοί με καπέλα, μούσια και μπλε μάτια μπήκαν στην Ιστορία της.

Η τέχνη προσπάθησε να τους καταγράψει. Αλλά το μάτι – κυριολεκτικά – μπέρδεψε. Οι καλλιτέχνες πήραν την πληροφορία «έχουν μπλε μάτια» και την εφάρμοσαν ολόκληρη, σε όλο το βλέμμα. Ήταν περισσότερο νοηματική αναπαράσταση παρά ρεαλιστική.

Το λάθος είναι αθώο αλλά συναρπαστικό. Και αποκαλύπτει κάτι βαθύτερο: πώς ο πολιτισμός, όταν είναι απομονωμένος, αναπλάθει τον κόσμο όχι όπως είναι, αλλά όπως νομίζει ότι είναι.