Η περίεργη λειτουργία του εγκεφάλου σε επικίνδυνες στιγμές που μπορεί να μας σκοτώσει

Όταν ξεσπάει πυρκαγιά, σεισμός ή μια έκρηξη σε δημόσιο χώρο, δεν τρέχουν όλοι να σωθούν. Μερικοί στέκονται ακίνητοι. Άλλοι συνεχίζουν να πίνουν τον καφέ τους. Και κάποιοι αρνούνται ότι συμβαίνει κάτι κακό. Δεν φταίει η αδιαφορία. Φταίει ο εγκέφαλος.

Το φαινόμενο λέγεται “προκατάληψη κανονικότητας” (normalcy bias). Είναι μια ψυχολογική αντίδραση που σε κρίσιμες στιγμές πείθει τον εαυτό σου ότι όλα είναι φυσιολογικά, ακόμα κι όταν γύρω σου γίνεται κόλαση. Είναι μηχανισμός άρνησης, όχι επειδή δεν θες να σωθείς, αλλά επειδή το μυαλό σου δεν μπορεί να διαχειριστεί την απότομη αλλαγή.

Άνθρωποι που βίωσαν φυσικές καταστροφές λένε ότι έπρεπε να τους τραβήξουν με το ζόρι για να φύγουν από τα σπίτια τους. Κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, πολλοί Εβραίοι πίστευαν μέχρι τέλους ότι «δεν μπορεί να συμβαίνει κάτι τόσο ακραίο». Και σε σύγχρονες μαρτυρίες, όπως τυφώνες και πυρκαγιές στην Καλιφόρνια, αναφέρονται άνθρωποι που έμειναν πίσω γιατί «δεν ένιωθαν πως υπήρχε λόγος πανικού».

Ο μηχανισμός είναι ύπουλος. Βασίζεται σε μια βαθιά ανθρώπινη ανάγκη: να διατηρήσουμε τον κόσμο γύρω μας όπως τον γνωρίζουμε. Οτιδήποτε ξεφεύγει από την κανονικότητα αντιμετωπίζεται ως προσωρινό ή υπερβολικό. Και γι’ αυτό, οι πρώτες αντιδράσεις συχνά δεν είναι δράση, αλλά παθητική ακινησία.

Οι ειδικοί λένε ότι το normalcy bias καθυστερεί την αποδοχή του κινδύνου και οδηγεί σε τραγωδίες. Η καθυστέρηση απομάκρυνσης κατά μερικά λεπτά μπορεί να αποδειχθεί μοιραία. Κι όμως, είναι τόσο κοινό, που σε πολλές περιπτώσεις τα θύματα δεν αντιλήφθηκαν ποτέ ότι κινδυνεύουν, μέχρι να είναι αργά.

Αυτός ο μηχανισμός δεν είναι σπάνιος. Είναι καθολικός. Κρύβεται μέσα σε όλους μας. Και ενεργοποιείται ακριβώς τη στιγμή που χρειαζόμαστε καθαρό μυαλό. Ο εγκέφαλος επιμένει: «Όλα καλά». Αλλά δεν είναι.