Η πίπα του Στάλιν είχε γίνει ο φόβος και ο τρόμος, όλοι την κοιτούσαν με αγωνία

Υπήρξε μια εποχή στη Σοβιετική Ένωση όπου μια απλή κίνηση, το άναμμα μιας πίπας, μπορούσε να προκαλέσει πάγωμα στο δωμάτιο, σιωπή στην αίθουσα και τρόμο στα πρόσωπα των ισχυρότερων ανδρών του Κόμματος. Δεν ήταν η πίπα καθαυτή που είχε αυτή τη δύναμη. Ήταν ο Στάλιν που την κρατούσε. Ήταν το πώς την άναβε, πώς την έσβηνε, πώς την κρατούσε ανάμεσα στα δάχτυλά του. Η πίπα έγινε προέκταση της εξουσίας του. Ένα μυστικό εργαλείο ψυχολογικής πίεσης που χρησιμοποιούσε με τρόπο τόσο λεπτό και ενορχηστρωμένο, ώστε σταδιακά απέκτησε σχεδόν μεταφυσική διάσταση στο μυαλό όσων τον περιέβαλλαν.

Ο Ιωσήφ Στάλιν δεν ήταν μόνο ο απόλυτος άρχοντας ενός τεράστιου κράτους. Ήταν επίσης ένας σκηνοθέτης τρόμου, που ήξερε να μετατρέπει ακόμη και τις σιωπές του σε απειλές. Στις συνεδριάσεις του Πολιτικού Γραφείου, όταν οι άλλοι μιλούσαν, εκείνος σιωπούσε. Και όταν σιωπούσε, το έκανε πίνοντας από την πίπα του. Αυτή η σιωπή, συνοδευόμενη από σύννεφα καπνού, σήμαινε κάτι επικίνδυνο. Όχι επειδή το έλεγε, αλλά επειδή δεν το έλεγε. Οι παρόντες έψαχναν στα βλέμματα και τις χειρονομίες του οποιαδήποτε ένδειξη επιδοκιμασίας ή – το χειρότερο – αποδοκιμασίας.

Η πίπα του δεν ήταν πάντα η ίδια. Χρησιμοποιούσε διαφορετικές, αλλά είχε μία αγαπημένη: μια ξύλινη πίπα από καρυδιά, χειροποίητη, που καθάριζε ο ίδιος με απόλυτη φροντίδα. Όταν την κρατούσε στο στόμα του και κοιτούσε στο κενό, κανείς δεν ήξερε αν σκεφτόταν το μέλλον του σοβιετικού κράτους ή το τέλος κάποιου παριστάμενου. Υπάρχουν μαρτυρίες πως πολλοί είχαν μάθει να διαβάζουν το πώς κάπνιζε. Αν καθάριζε σχολαστικά την πίπα, κάτι σοβαρό ετοίμαζε. Αν την χτυπούσε ελαφρά πάνω στο τασάκι, είχε ενοχληθεί. Αν την έσβηνε απότομα, κάποιος είχε χάσει την εύνοιά του.

Ο Μπέρια, ο επικεφαλής της NKVD, ο πιο σκληρός και αιματοβαμμένος άνθρωπος του καθεστώτος, είχε πει κάποτε ότι «όταν η πίπα έβγαζε πολύ καπνό, έπρεπε να σωπάσεις αμέσως». Σαν να υπήρχε κάποιος κώδικας καπνού, που μόνο ο Στάλιν ήξερε πώς να διαβάσει και οι υπόλοιποι απλώς προσπαθούσαν να μαντέψουν για να σωθούν. Στα απομνημονεύματα παλαιών στελεχών, η πίπα του εμφανίζεται ξανά και ξανά, όχι ως αντικείμενο, αλλά ως σήμα κινδύνου. Ήταν σαν ένα κουδούνι αόρατου σχολείου, που όταν χτυπούσε, όλοι έπρεπε να σταματήσουν, να γυρίσουν προς τον «δάσκαλο», και να καταλάβουν τι έπρεπε να κάνουν χωρίς να ειπωθεί ούτε λέξη.

Η ιστορία λέει πως κάποτε, σε μια κρίσιμη συνεδρίαση κατά την οποία επρόκειτο να αποφασιστεί η τύχη δεκάδων χιλιάδων ανθρώπων, ο Στάλιν δεν μίλησε για σχεδόν δύο ώρες. Καθόταν στο βάθος, χαμένος στις σκέψεις του, φορώντας τα συνηθισμένα του ρούχα, και κάπνιζε την πίπα του. Μόνο όταν τελείωσαν όλοι, την έβγαλε αργά από το στόμα του, την κοίταξε για λίγο σαν να ζύγιζε τον καπνό της, και είπε: «Λοιπόν, ας αρχίσουμε ξανά από την αρχή». Όλοι ήξεραν τι σήμαινε αυτό. Όλοι κατάλαβαν ποιοι θα εξαφανίζονταν την επόμενη εβδομάδα.

Ακόμα και στις λίγες φωτογραφίες που έχουν διασωθεί με τον Στάλιν και την πίπα του, υπάρχει μια σκιά πάνω από το πλάνο. Δεν είναι ο καπνός που θαμπώνει την εικόνα. Είναι η αύρα εξουσίας που αποπνέει. Η πίπα του δεν ήταν απλώς εργαλείο απόλαυσης. Ήταν αντικείμενο ελέγχου. Ήταν δείκτης σιωπηρής απειλής. Ήταν σαν να κρατούσε στα δάχτυλά του ένα κουμπί που, αν το πατούσε, μπορούσε να εξαφανίσει κάποιον χωρίς εξήγηση. Δεν είναι τυχαίο που πολλοί την κοιτούσαν με αγωνία. Γιατί όταν μιλούσε η πίπα του Στάλιν, δεν μιλούσε κανείς άλλος.