Ήταν οι Αρχαίοι Έλληνες ξανθοί με γαλάζια μάτια;

Όταν φαντάζεσαι έναν αρχαίο Έλληνα, τι σου έρχεται στο μυαλό; Ίσως ένας γυμνασμένος άντρας με λευκό ιμάτιο, χρυσαφένια μαλλιά που ανεμίζουν στον ήλιο και μάτια σαν το Αιγαίο. Μια εικόνα βγαλμένη από πίνακες της Αναγέννησης ή από ταινίες με ημίθεους και περικεφαλαίες. Μόνο που αυτή η εικόνα δεν είναι ελληνική. Είναι ευρωπαϊκή. Είναι κατασκευή. Και απέχει πολύ από την πραγματικότητα που ζούσε στους δρόμους της αρχαίας Αθήνας, της Σπάρτης ή της Μυτιλήνης.

Οι Αρχαίοι Έλληνες δεν ήταν καρικατούρες μαρμάρου. Ήταν άνθρωποι από σάρκα και οστά, που κουβαλούσαν στο DNA τους χιλιάδες χρόνια επιμειξιών, μετακινήσεων, εμπόρων, ναυτικών, εποίκων και προσφύγων. Αν άνοιγες μια αγορά στην κλασική εποχή, δεν θα έβλεπες έναν λαό γεμάτο ξανθούς Απόλλωνες. Θα έβλεπες ηλιοκαμένα πρόσωπα, μαύρα μαλλιά, σκούρα μάτια, και φωνές που ανακατεύονταν με τη μυρωδιά του λαδιού και των σύκων. Θα έβλεπες Μεσόγειο.

Κι όμως, κάτι συνέβη στην πορεία της ιστορίας που θόλωσε αυτή την εικόνα. Οι καλλιτέχνες της Δύσης, από την εποχή της Αναγέννησης και μετά, έψαχναν στους αρχαίους Έλληνες όχι μόνο έμπνευση, αλλά και αντανάκλαση του εαυτού τους. Ζωγράφισαν θεότητες με ροδαλά μάγουλα, Αφροδίτες με ξανθές μπούκλες και στρατηλάτες με ανοιχτά μάτια. Κι έτσι γεννήθηκε ένας μύθος: ο μύθος του λευκού, ξανθού, γαλανόφθαλμου Έλληνα που τάχα ήταν πρόγονος του σύγχρονου ευρωπαϊκού ιδεώδους. Μόνο που οι Έλληνες – τότε και τώρα – δεν υπήρξαν ποτέ έτσι.

Ο Όμηρος γράφει για τον Αχιλλέα ως ξανθό. Ναι. Αλλά όχι γιατί ήταν όντως. Γιατί η ξανθότητα σήμαινε κάτι άλλο τότε – το φως, το θεϊκό, το ξεχωριστό. Ήταν ένας συμβολισμός, όπως και η Αθηνά με τα “γλαυκά” μάτια, που περισσότερο παραπέμπουν στη σοφία της κουκουβάγιας παρά στο μπλε του ουρανού. Στην πραγματικότητα, η ξανθότητα ήταν τόσο σπάνια στον αρχαίο κόσμο, που θεωρούνταν εξωτική, ακόμα και ύποπτη. Ήταν χαρακτηριστικό βόρειων λαών – Θρακών, Σκυθών, Κελτών – όχι των Ελλήνων.

Η γενετική ήρθε να βάλει τα πράγματα στη θέση τους. Ανάλυση DNA από Μυκηναίους και Μινωίτες έδειξε ότι το γενετικό τους αποτύπωμα μοιάζει πάρα πολύ με αυτό των σημερινών Ελλήνων. Κυριαρχούν τα σκούρα χαρακτηριστικά, τα σκούρα μάτια, το σκούρο δέρμα. Ναι, υπήρχαν και άνθρωποι με πιο ανοιχτά χαρακτηριστικά – όπως υπάρχουν και σήμερα – αλλά ήταν μειοψηφία. Και κανείς δεν τους φανταζόταν ως πρότυπο ελληνικότητας.

Το αστείο είναι ότι ενώ οι ίδιοι οι Αρχαίοι Έλληνες αποδέχονταν αυτή την ποικιλία, η νεότερη Ευρώπη ήταν εκείνη που ήθελε να τους βάλει σε καλούπια. Στην προσπάθειά της να τους “κλέψει”, τους ξαναζωγράφισε στο δικό της χρώμα. Και αυτή η εικόνα κόλλησε, έμεινε, ταξίδεψε σε σχολικά βιβλία, αφίσες μουσείων και τουριστικά ημερολόγια.

Η αλήθεια, όμως, παραμένει στο αίμα. Οι Έλληνες της αρχαιότητας έμοιαζαν περισσότερο με έναν ψαρά στη Νάξο ή μια γιαγιά στην Καλαμάτα, παρά με έναν Βίκινγκ που βγήκε από τη Λακωνία. Και αυτή η αλήθεια δεν μειώνει το μεγαλείο τους. Το ενισχύει. Γιατί η σοφία, η τέχνη, η φιλοσοφία και η πολιτική τους άνθισε στον ήλιο της Μεσογείου. Με μελαχρινά κεφάλια που σκέφτονταν, όχι μόνο κουβαλούσαν στεφάνια ελιάς.