Ο Ελληνικός μύθος που έγινε η πρώτη όπερα που γράφτηκε ποτέ αλλά δεν ξέρουμε τη μουσική της

Μέσα σε ένα αριστοκρατικό παλάτι της Φλωρεντίας, λίγο πριν το γύρισμα του 17ου αιώνα, παρουσιάστηκε για πρώτη φορά κάτι εντελώς καινούριο. Ήταν θεατρικό, αλλά δεν ήταν απλό θέατρο. Ήταν μουσικό, αλλά δεν ήταν ούτε λειτουργία ούτε λαϊκό τραγούδι. Ήταν η πρώτη όπερα στην ιστορία της Δύσης: η Δάφνη του Τζάκοπο Πέρι. Το κοινό δεν μπορούσε ακόμα να αντιληφθεί τι είχε μπροστά του, αλλά κάτι νέο γεννιόταν εκείνο το βράδυ. Ένα καλλιτεχνικό είδος που θα κυβερνούσε τις σκηνές της Ευρώπης για τους επόμενους τρεις αιώνες ξεκινούσε από την αφήγηση ενός ελληνικού μύθου.

Η επιλογή του θέματος μόνο τυχαία δεν ήταν. Η ιστορία της νύμφης Δάφνης και του θεού Απόλλωνα, όπως τη διηγήθηκε ο Οβίδιος στις Μεταμορφώσεις, ήταν γεμάτη δράμα, πόθο, άρνηση και μεταμόρφωση. Η νύμφη που προτιμά να γίνει δέντρο για να γλιτώσει τον έρωτα ενός θεού ήταν μια ιδανική πρώτη ύλη για το νέο μουσικό θέατρο που οραματίζονταν οι ανθρωπιστές της Αναγέννησης. Ο λιμπρετίστας Οτάβιο Ρινουτσίνι πήρε την ιστορία και τη διασκεύασε σε έξι σκηνές και έναν πρόλογο. Ο Πέρι, μαζί με τον συνθέτη και προστάτη του Τζάκοπο Κόρσι, έγραψε τη μουσική. Ή έτσι νομίζουμε.

Το μεγάλο μυστήριο γύρω από τη Δάφνη είναι ότι δεν ξέρουμε πώς ακούστηκε. Η παρτιτούρα έχει σχεδόν ολοκληρωτικά χαθεί. Έχουν σωθεί μόνο μερικά αποσπάσματα, ελάχιστες νότες που δεν αρκούν για να ξαναζωντανέψουν τη μουσική εκείνης της πρώτης όπερας. Ξέρουμε πώς στήθηκε, ξέρουμε ποιος ήταν παρών, ξέρουμε τι ήθελαν να πετύχουν οι δημιουργοί της, αλλά δεν μπορούμε να την ακούσουμε. Είναι σαν να έχει σωθεί η πρώτη ταινία στην ιστορία χωρίς την εικόνα της.

Η Δάφνη παρουσιάστηκε σε στενό κύκλο, στο παλάτι του Κόρσι, με παρόντες ευγενείς, καλλιτέχνες, λόγιους. Ανάμεσά τους ήταν και μέλη της ισχυρής οικογένειας των Μεδίκων, που έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στη στήριξη των τεχνών. Ο Πέρι, εκπαιδευμένος μουσικός, δεν ήθελε να γράψει μια σειρά από τραγούδια. Ήθελε να δημιουργήσει ένα νέο είδος όπου ο λόγος και η μουσική συνυπάρχουν ισότιμα. Έτσι γεννήθηκε το stile rappresentativo, δηλαδή το αντιπροσωπευτικό ύφος, όπου η μελωδία δεν καταπνίγει το κείμενο, αλλά το υπογραμμίζει.

Η όπερα αυτή δεν έμεινε απομονωμένη. Αντιθέτως, επηρέασε ολόκληρη τη μετέπειτα πορεία της μουσικής. Ο Ρινουτσίνι διασκεύασε το λιμπρέτο για άλλες παραγωγές, όπως αυτή του Μάρκο ντα Γκαλιάνο το 1608, ενώ μια παραλλαγή της έγινε η βάση για την πρώτη γερμανική όπερα από τον Χάινριχ Σουτς. Η ιστορία της Δάφνης έγινε τόσο δημοφιλής, ώστε το μοτίβο της εμφανίζεται σε εκατοντάδες όπερες μέχρι και τον 19ο αιώνα. Πολλοί θεωρούν πως η απώλεια της παρτιτούρας της πρώτης Δάφνης δεν ήταν μόνο μουσική απώλεια, αλλά πολιτισμικό ρήγμα: χάσαμε τη στιγμή που ο δυτικός κόσμος αποφάσισε να τραγουδήσει την τραγωδία με δομή και ρυθμό.

Η ελληνική μυθολογία είχε πάντα θέση στην Αναγέννηση, αλλά εδώ έγινε κάτι πιο βαθύ. Δεν χρησιμοποιήθηκε μόνο ως έμπνευση, αλλά ως θεμέλιο για τη γέννηση μιας νέας τέχνης. Ο Απόλλων, θεός της μουσικής, του φωτός και της ποίησης, κυνηγά τη Δάφνη, νύμφη της φύσης και της αγνότητας. Η σύγκρουση αυτή δεν είναι μόνο ερωτική αλλά και συμβολική. Το νέο μουσικό θέατρο παλεύει να προσεγγίσει την ομορφιά, την αρμονία και τη φύση της ίδιας της τέχνης. Και στην Δάφνη, αυτή η αναζήτηση γίνεται δράμα.

Η Δάφνη του Τζάκοπο Πέρι δεν είναι απλώς η πρώτη όπερα. Είναι το πρώτο απόπειρα της ανθρωπότητας να δώσει φωνή στους μύθους της μέσα από μουσική αφήγηση. Και αυτό το έκανε μέσω ενός ελληνικού μύθου. Το γεγονός ότι δεν ξέρουμε πώς ακούστηκε, την καθιστά ακόμα πιο μυστηριώδη. Ένα φάντασμα της τέχνης που περιμένει τη στιγμή του να ξαναγεννηθεί, όχι από τις νότες, αλλά από τη μνήμη και τη φαντασία.