Ο Ηρόδοτος δεν καταλάβαινε τι είναι Ασία, Ευρώπη και Λιβύη
Πριν 2.500 χρόνια ο Ηρόδοτος αναρωτιόταν γιατί ο κόσμος χωρίστηκε σε τρεις ηπείρους. Κι έλεγε πως κανείς δεν μπορεί να εξηγήσει τι είναι πραγματικά η Ασία.
Ο Ηρόδοτος, ο πατέρας της Ιστορίας, είχε μπροστά του έναν κόσμο που του φαινόταν παράλογα μοιρασμένος. Τρεις ήπειροι —Ευρώπη, Ασία, Λιβύη— με γυναικεία ονόματα, ακανόνιστα σύνορα και ανεξήγητες αρχές. Κι όμως, αυτό που τον ενοχλούσε περισσότερο ήταν πως κανείς δεν μπορούσε να του εξηγήσει τι ακριβώς ήταν αυτές οι “ήπειροι”.
Για τον Ηρόδοτο, η Ασία δεν ήταν τίποτα παραπάνω από μια παραλία. Μια ακτογραμμή που ξεκινούσε από τον Φάση ποταμό στον Καύκασο, συνέχιζε μέχρι τη Φοινίκη και κατέβαινε κατά μήκος της Ερυθράς Θάλασσας. Όχι ήπειρος, αλλά σύνολο ακτών. Το ίδιο και η Λιβύη, που δεν ήταν άλλη από τη σημερινή Αφρική. Μόνο που δεν ήξερε πού τελείωνε καμία.
Ο Ηρόδοτος έβρισκε εξοργιστικό ότι οι τρεις ήπειροι είχαν ανισομεγέθη έκταση, και δεν καταλάβαινε γιατί χωρίζονταν από τόσο αυθαίρετες γραμμές. Ρώτησε, έψαξε, ρώτησε ξανά. Και δεν πήρε απάντηση. Έφτασε στο σημείο να γράψει: «Δεν μπορώ να καταλάβω γιατί κάποιος τις χώρισε έτσι, ούτε ποιος τους έδωσε αυτά τα ονόματα».
Εκείνη την εποχή, η Ευρώπη ήταν απλώς η Ελλάδα και λίγα ακόμα πράγματα. Η Ασία δεν έφτανε πολύ πέρα από την Καππαδοκία. Η Λιβύη ήταν ένα κομμάτι δυτικά της Αιγύπτου. Κανείς δεν είχε φανταστεί ακόμα Ινδίες, Σιβηρίες ή Κίνα. Ήταν ένα παιχνίδι ναυτικών, που σχεδίαζαν τον κόσμο με βάση τις ακτογραμμές που έβλεπαν από τις τριήρεις τους.
Ο Ηρόδοτος σημείωσε ότι το μόνο πράγμα που ενώνει αυτές τις «ήπειρους» είναι το νερό. Η Ευρώπη και η Ασία χωρίζονται με τον Δούναβη και τον Φάση. Η Λιβύη με τον Νείλο. Αλλά τι γίνεται όταν ένα ποτάμι ξεραίνεται ή αλλάζει ροή; Πού πάει τότε η ήπειρος; Και γιατί ο Νείλος να χωρίζει την Ασία από την Αφρική και όχι την Αίγυπτο στα δύο;
Ο ίδιος ο Ηρόδοτος πίστευε ότι όλο αυτό το γεωγραφικό σύστημα ήταν ανθρώπινη επινόηση χωρίς ουσία. Πως δεν υπάρχει καμία εγγενής διαίρεση του κόσμου. Και πως ίσως η γη είναι μια και ενιαία, απλώς εμείς τη γεμίσαμε ονόματα και γραμμές για να την κατανοήσουμε ευκολότερα.
Η αμηχανία του, ωστόσο, ήταν προφητική. Σήμερα, 2.500 χρόνια αργότερα, τα Ηνωμένα Έθνη δεν μπορούν να αποφασίσουν αν η Ρωσία είναι σε Ασία ή Ευρώπη. Η Κύπρος είναι γεωλογικά στην Ασία αλλά πολιτικά στην Ευρώπη. Η Τουρκία είναι και στα δύο. Η Αρμενία δεν ξέρει καν πού ανήκει. Κι η Ασία έχει γίνει ένα συνονθύλευμα από πλάκες, εθνολογίες και συνθήκες.
Ο Ηρόδοτος μπορεί να μην είχε χάρτες. Είχε όμως διαύγεια. Δεν εμπιστευόταν εύκολα τα σχήματα που δεν είχαν νόημα. Ίσως γιατί κατάλαβε νωρίς ότι μερικές από τις πιο μεγάλες λέξεις του κόσμου —όπως η λέξη «ήπειρος»— δεν σημαίνουν τίποτα απολύτως αν δεν συμφωνήσουμε πρώτα τι είναι αυτό που βλέπουμε.
Γρηγόρης Κεντητός
Γράφω για πράγματα που με συναρπάζουν, αλλά φροντίζω πάντα να τα ερευνώ σαν να τα μελετούσα για πρώτη φορά. Αναζητώ τη σύνδεση ανάμεσα στο χθες και το σήμερα, το ανθρώπινο μέσα στο ακαδημαϊκό, και τη γνώση που μπορεί να μεταφερθεί με τρόπο απλό, ακριβή και ζωντανό. Είτε πρόκειται για έναν αρχαίο πόλεμο είτε για ένα φαινόμενο της εποχής μας, στηρίζομαι πάντα σε πρωτογενές υλικό, πραγματικές πηγές και σοβαρή τεκμηρίωση. Θέλω κάθε κείμενο να αξίζει τον χρόνο του αναγνώστη — και τον δικό μου.
για άμεση κι έγκυρη ενημέρωση.
