Ο πρώτος πιγκουίνος δεν ήταν καν πιγκουίνος. Το μπέρδεμα με το όνομα

Όταν οι πρώτοι Ευρωπαίοι εξερευνητές είδαν τις παράξενες μαυρόασπρες φιγούρες να περπατούν αδέξια στον πάγο της Ανταρκτικής, νόμιζαν πως είχαν μπροστά τους ένα γνώριμο πουλί: τον “pingouin”. Έτσι είχαν συνηθίσει να αποκαλούν τον μεγάλο άλκα, ένα μεγαλόσωμο πουλί που ζούσε στον Βόρειο Ατλαντικό και είχε ήδη αρχίσει να εξαφανίζεται. Όμως έκαναν ένα μεγάλο λάθος. Οι πιγκουίνοι δεν είχαν καμία σχέση με τον μεγάλο άλκα. Δεν ήταν καν μακρινοί συγγενείς.

Το όνομα “penguin” πέρασε τελικά σε αυτά τα πτηνά του Νότιου Ημισφαιρίου, ενώ το αρχικό του “ιδιοκτήτη” –ο μεγάλος άλκα– εξαφανίστηκε εντελώς τον 19ο αιώνα. Το λάθος είχε γίνει, και δεν γινόταν να ξε-γίνει. Οι σημερινοί πιγκουίνοι οφείλουν το όνομά τους σε έναν άλλον, εντελώς διαφορετικό και νεκρό πια, θαλάσσιο πτηνό.

Το πώς προέκυψε αυτή η λέξη είναι ακόμα αντικείμενο διαφωνίας. Μερικοί λένε πως προέρχεται από τα ουαλικά “pen gwyn”, δηλαδή “λευκό κεφάλι”, αν και ειρωνικά ούτε οι άλκες ούτε οι πιγκουίνοι έχουν λευκό κεφάλι. Άλλοι εικάζουν πως έρχεται από το λατινικό “pinguis”, που σημαίνει “παχύς”. Ίσως επειδή τόσο οι άλκες όσο και οι πιγκουίνοι έχουν κοντόχοντρη μορφή και βαρύ βήμα. Όπως και να ‘χει, η λέξη κόλλησε.

Το ακόμη πιο απίθανο είναι πως ο πρώτος “επιστημονικός” πιγκουίνος ήταν επίσης ο άλκα. Το λατινικό του όνομα ήταν “Pinguinus impennis”, που σημαίνει “παχύς και χωρίς φτερά πτήσης”. Το όνομα παρέμεινε ακόμη κι όταν άρχισαν να κατατάσσονται οι “αληθινοί” πιγκουίνοι. Παρότι ζούσαν σε άλλο ημισφαίριο και ήταν άλλο είδος, το μπέρδεμα είχε μπει για τα καλά στην επιστήμη.

Ο μεγάλος άλκα είχε κι άλλες ομοιότητες με τον πιγκουίνο: δεν πετούσε, είχε ασπρόμαυρο φτέρωμα, και περπατούσε όρθιος. Αλλά δεν ήταν παρά ένας βουτηχτής της Αρκτικής που εξαφανίστηκε άδοξα από την ανθρώπινη απληστία. Η ομοιότητα ήταν επιφανειακή – ένα τυπικό παράδειγμα «συγκλίνουσας εξέλιξης»: διαφορετικά είδη που εξελίσσονται να μοιάζουν γιατί ζουν σε παρόμοια περιβάλλοντα.

Έτσι ο πιγκουίνος πήρε ένα όνομα που δεν του ανήκει. Κουβαλά μια ταυτότητα δανεική, ενός εξαφανισμένου πλάσματος που ζούσε στην άλλη άκρη του κόσμου. Και όμως, αυτό το μπέρδεμα έγινε μόνιμο. Σήμερα, κανείς δεν φαντάζεται τον όρο “πιγκουίνος” να ανήκει αλλού. Ο αυθεντικός “pingouin” έχει ξεχαστεί. Ο πλαστός πιγκουίνος ζει και βασιλεύει.