Όλοι την ήξεραν Περσία αλλά αυτοί πάντα την έλεγαν Ιράν. Πότε άλλαξε και γιατί;

Για αιώνες, οι λαοί της Δύσης αποκαλούσαν αυτή τη χώρα “Περσία”. Οι χαρτογράφοι της Αναγέννησης, οι έμποροι των Μεγάλων Δρόμων, οι ποιητές της Ευρώπης, ακόμη και οι διπλωμάτες των αρχών του 20ού αιώνα, έγραφαν το όνομά της με γράμματα περίτεχνα: Persia. Η εικόνα που συνόδευε τη λέξη ήταν εξωτική, μυστηριώδης, συχνά ρομαντική. Η Περσία των ποιητών, των βασιλιάδων και των χαλιφάτων. Όμως η ίδια η χώρα, οι ίδιοι οι κάτοικοί της, δεν την αποκαλούσαν ποτέ έτσι. Από τα βάθη της ιστορίας, τη φωνάζουν Ιράν. Και το 1935, αυτή η λέξη έγινε και επίσημα η νέα ονομασία του κράτους. Ή μάλλον, η πρώτη φορά που η αυθεντική τους ονομασία έγινε αποδεκτή διεθνώς.

Η λέξη Ιράν προέρχεται από τον όρο Aryānām, που σημαίνει “η χώρα των Αρίων” ή “των ευγενών”, με τις ρίζες της να χάνονται στους χρόνους της αρχαίας Αυτοκρατορίας των Αχαιμενιδών. Από την εποχή του Δαρείου και του Ξέρξη, οι ίδιοι οι κάτοικοι προσδιορίζονταν ως “αριανοί” — όχι με τη δυτική, διαστρεβλωμένη φυλετική έννοια του 20ού αιώνα, αλλά με τον αρχαίο ιρανικό πολιτισμικό προσδιορισμό. Παρ’ όλα αυτά, το όνομα Persia καθιερώθηκε στις διεθνείς γλώσσες επειδή η Ευρώπη ήρθε πρώτα σε επαφή με την επαρχία της Περσίδος — την ιστορική περιοχή του σημερινού Φαρς. Από εκεί προήλθαν οι Πέρσες βασιλείς και εκεί βρίσκονταν τα ανάκτορα της Περσέπολης. Έτσι η ονομασία της επαρχίας επεκτάθηκε αυθαίρετα σε ολόκληρη την αυτοκρατορία, και τελικά στο ίδιο το κράτος.

Στις αρχές του 20ού αιώνα, καθώς ο εθνικισμός αυξανόταν και οι γεωπολιτικοί χάρτες αναδιαμορφώνονταν, πολλοί Ιρανοί διανοούμενοι και κρατικοί αξιωματούχοι άρχισαν να ζητούν την αποκατάσταση του ιστορικού ονόματος. Για εκείνους, η λέξη Περσία ήταν αποικιοκρατικό απομεινάρι, ένας ξενόφερτος προσδιορισμός που δεν αντιπροσώπευε την εθνολογική, γλωσσική και πολιτισμική ποικιλία του έθνους τους. Η λέξη Ιράν, από την άλλη, εμπεριείχε όλες τις περιοχές και τους λαούς του εδάφους — Πέρσες, Κούρδους, Αζέρους, Λούρους, Βελούς — και όχι μόνο εκείνους της παλαιάς Περσίδος. Ο ίδιος ο Ρεζά Σαχ, ο τότε σιδερένιος μονάρχης της χώρας, θέλησε να δώσει μια σύγχρονη, εθνική ταυτότητα στο κράτος του.

Το 1935, ο Ρεζά Σαχ Πέχλεβι ανακοίνωσε επίσημα ότι το όνομα Ιράν θα αντικαθιστούσε το Περσία σε όλες τις διπλωματικές και διεθνείς σχέσεις. Στάλθηκε επίσημη εγκύκλιος σε όλες τις πρεσβείες και τις κυβερνήσεις του εξωτερικού, με την απαίτηση να χρησιμοποιείται από εκείνη τη στιγμή και μετά το νέο όνομα. Οι περισσότερες χώρες συμμορφώθηκαν χωρίς αντίρρηση, αν και η αλλαγή δημιούργησε σύγχυση σε διεθνές επίπεδο. Ήταν πολλοί αυτοί στη Δύση που δυσκολεύονταν να συνδέσουν τη νέα λέξη με την παλιά πολιτισμική τους εικόνα για τη χώρα. Για δεκαετίες, συγγραφείς και δημοσιογράφοι συνέχισαν να αναφέρονται στην “Περσία” — και αυτός ο διπλός προσδιορισμός διατηρείται σε αρκετές γλώσσες ακόμα και σήμερα.

Η αλλαγή, ωστόσο, δεν ήταν απόλυτη. Το 1959, ο γιος του Ρεζά Σαχ, Μοχάμαντ Ρεζά Πέχλεβι, επέτρεψε στους ξένους να χρησιμοποιούν ξανά εναλλακτικά και το όνομα Περσία εάν το επιθυμούσαν, ιδίως για πολιτιστικούς και καλλιτεχνικούς λόγους. Ήταν μια προσπάθεια να γεφυρωθεί η νέα ταυτότητα με το παγκόσμιο φαντασιακό της παλαιάς αυτοκρατορικής αίγλης. Παρ’ όλα αυτά, το Ιράν είχε επικρατήσει — και με την Ισλαμική Επανάσταση του 1979, η λέξη απέκτησε ακόμα μεγαλύτερο συμβολικό βάρος ως το όνομα ενός ανεξάρτητου, ισλαμικού, εθνικού κράτους.