Πέθανε υπό φρούρηση μήπως ξεχάσει πυρηνικά μυστικά. Ήξερε να διαιρεί οκταψήφιους στα 6 του

Σε ηλικία έξι ετών, ο Γιάνος Νόιμαν έκανε από μνήμης διαιρέσεις με οκταψήφιους αριθμούς και απήγγελλε αρχαίους Έλληνες συγγραφείς. Στα δεκαπέντε του μάθαινε λογισμό από έναν κορυφαίο αναλυτή της εποχής. Κι όταν οι υπόλοιποι μαθηματικοί πάσχιζαν με ορισμούς, εκείνος ήδη άλλαζε τον τρόπο που ορίζουμε τους αριθμούς.

Ο Τζον φον Νόιμαν δεν ήταν απλώς ιδιοφυΐα. Ήταν το απόλυτο μυαλό που γεννήθηκε στον λάθος αιώνα. Όλα όσα βλέπουμε σήμερα σε υπολογιστές, οικονομικά μοντέλα, τεχνητή νοημοσύνη και προσομοιώσεις – είχαν μέσα τους κομμάτια του.

Στην Αμερική πήγε όταν ο Χίτλερ ανέβηκε στην εξουσία. Πάντα ντυμένος άψογα, γλεντζές, αλλά και επικίνδιος. Σύντομα δούλευε με τον Αϊνστάιν, τον Γκέντελ και τον Ούλαμ, αλλά ήταν ο μόνος που μπορούσε να τους ξεπεράσει – και να κάνει αστεία μαζί τους. Το σπίτι του στο Πρίνστον είχε κάθε εβδομάδα πάρτι. Και δίπλα στην τηλεόραση, έλυνε θεωρήματα που άλλαζαν τον κόσμο.

Ήταν από τους πρώτους που κατάλαβαν πώς να μεταφράσουν την κβαντική αβεβαιότητα σε μαθηματική λογική. Και ήταν επίσης από τους πρώτους που σχεδίασαν τον πρώτο υπολογιστή με προγραμματισμό στη μνήμη – το σημερινό θεμέλιο της πληροφορικής. Όταν κάποιοι δεν μπορούσαν καν να συλλάβουν τι είναι πρόγραμμα, ο φον Νόιμαν ήδη σχεδίαζε μηχανές που μπορούσαν να… αυτο-αναπαράγονται.

Αυτή η ιδέα οδήγησε αργότερα στη δημιουργία των πρώτων θεωριών για τους ιούς υπολογιστών. Κι αν δεν είχε πεθάνει στα 53 του, πιθανότατα θα είχε προλάβει να τους προσομοιώσει και στο εργαστήριο.

Ήταν επίσης από εκείνους που συνέλαβαν την έννοια της «αμοιβαίας εξασφαλισμένης καταστροφής». Με άλλα λόγια: να έχεις αρκετά πυρηνικά ώστε, αν σε χτυπήσουν, να μπορείς να καταστρέψεις κι εσύ τα πάντα. Ο ίδιος της έδωσε το ακρωνύμιο MAD. Στα αγγλικά σημαίνει «παρανοϊκό».

Συμβούλευε το Πεντάγωνο, σχεδίαζε αλγορίθμους για βόμβες υδρογόνου, υπολόγιζε τις εκρήξεις, κι έλεγε: «Αν πρέπει να χτυπήσουμε αύριο, γιατί όχι σήμερα; Αν σήμερα στις πέντε, γιατί όχι στη μία;».

Οι Ηνωμένες Πολιτείες φοβήθηκαν πως όταν θα πέθαινε, θα αποκάλυπτε από την εξάντληση ή τα φάρμακα απόρρητες πληροφορίες. Έτσι πέθανε υπό φρούρηση, σε στρατιωτικό νοσοκομείο. Ο νους που περιείχε τις πιο επικίνδυνες εξισώσεις της εποχής, έσβηνε σιγά-σιγά από καρκίνο που ίσως προκλήθηκε από τις δοκιμές πυρηνικών που παρακολουθούσε από κοντά.

Στα τελευταία του λόγια απήγγειλε από μνήμης το πρώτο κεφάλαιο του Goethe και έκανε αστεία για τον ίδιο του τον θάνατο. Ίσως ήταν το μόνο που δεν μπορούσε να προβλέψει.