Πως ήρθε στα λογικά της η Ευρώπη και σταμάτησε να πιστεύει σε βρυκόλακες

Το 18ο αιώνα, η Ευρώπη δεν ήταν ακόμη η ήπειρος του ορθολογισμού και της επιστήμης που παρουσιάζεται στα σημερινά σχολικά βιβλία. Στις σκιές των Καρπαθίων και στα νεκροταφεία της Κεντρικής Ευρώπης, ο φόβος των βρυκολάκων δεν ήταν παραμύθι για παιδιά, αλλά καθημερινός τρόμος για ενήλικες. Σε χωριά της Σερβίας, της Βλαχίας, της Ουγγαρίας και της Βοημίας, οι άνθρωποι ξεθάβανε πτώματα, τους κάρφωναν παλούκια, τα αποκεφάλιζαν ή τα έκαιγαν, γιατί πίστευαν πως οι νεκροί δεν έμεναν νεκροί. Το φαινόμενο ήταν τόσο διαδεδομένο που οι τοπικές αρχές το αντιμετώπιζαν με σοβαρότητα και ορισμένες φορές το επικροτούσαν. Δεν ήταν μεμονωμένα περιστατικά. Ήταν επιδημία τρόμου.

Μέσα σε αυτή την ατμόσφαιρα σκοταδισμού και δεισιδαιμονίας, η πιο ισχυρή μοναρχία της Ευρώπης, η Αψβουργική Αυτοκρατορία, δεν έμεινε αμέτοχη. Αναφορές για βρικόλακες έφταναν μέχρι τα ανάκτορα της Βιέννης. Αγρότες καταγγέλλαν ότι συγγενείς τους είχαν επιστρέψει από τον τάφο. Χωριά παραλύαν από μαζική υστερία. Η κατάσταση είχε ξεφύγει τόσο, που η ίδια η Αυτοκράτειρα Μαρία Θηρεσία αποφάσισε να αναλάβει δράση. Όχι με στρατό. Με επιστήμη.

Έστειλε τον προσωπικό της ιατρό, τον Ολλανδό Gerard van Swieten, στις περιοχές όπου υπήρχαν τα περισσότερα περιστατικά. Ο van Swieten ήταν από τους πρώτους εκπροσώπους του ορθολογισμού στη Βιεννέζικη αυλή. Φίλος του Διαφωτισμού, είχε μελετήσει στην Ολλανδία και στη Γαλλία και δεν πίστευε σε φαντάσματα. Έκανε αυτοψίες, μίλησε με χωρικούς, παρατήρησε πτώματα και τελετουργίες. Στο τέλος της αποστολής του, συνέταξε μία αναφορά που σήμερα μοιάζει αυτονόητη, αλλά τότε ήταν επαναστατική. Έγραψε ότι δεν υπάρχει κανένα στοιχείο που να αποδεικνύει την ύπαρξη βρυκολάκων, και ότι τα πτώματα που «δεν αποσυντίθενται» οφείλονταν σε φυσιολογικά φαινόμενα. Η δεισιδαιμονία, κατά τον van Swieten, οδηγούσε σε ακρότητες και δημόσιο κίνδυνο.

Η Αυτοκράτειρα δεν απλώς ενέκρινε την έκθεσή του. Την έκανε νόμο. Με επίσημο αυτοκρατορικό διάταγμα, απαγορεύτηκε κάθε μορφή «αντι-βρικολακικής» πρακτικής, όπως αποκεφαλισμοί, ξεθαψίματα, ή κάρφωμα παλουκιών. Για πρώτη φορά στην ευρωπαϊκή ιστορία, ένα κράτος παρενέβαινε επίσημα και θεσμικά κατά της πίστης στους βρικόλακες.

Το αποτέλεσμα δεν ήταν άμεσο. Η πίστη δεν εξαφανίστηκε από τη μια μέρα στην άλλη. Όμως η παρέμβαση του van Swieten σηματοδότησε κάτι βαθύτερο: την αρχή της απομάγευσης του κόσμου στην Κεντρική Ευρώπη. Την ανάδυση της επιστήμης πάνω από τη δεισιδαιμονία. Και τη συνειδητοποίηση πως δεν μπορούσε η δημόσια πολιτική να βασίζεται σε φόβους βγαλμένους από τάφους.