Πως λειτουργούσαν οι τράπεζες πριν 200 χρόνια; Έδιναν δάνεια, καταναλωτικά, στεγαστικά;

Το 1825, ο κόσμος των τραπεζών ήταν μια εντελώς διαφορετική πραγματικότητα. Δεν υπήρχε καν η ιδέα του μέσου πολίτη που μπαίνει στην τράπεζα για να πάρει δάνειο. Οι τράπεζες ήταν για λίγους: για εμπόρους, για πλοιοκτήτες, για βασιλιάδες. Ήταν τόποι ισχύος, όχι καθημερινής εξυπηρέτησης.

Στην Ευρώπη, η ιδέα της “εμπορικής τράπεζας” είχε ήδη θεμελιωθεί. Η Bank of England, ήδη από το 1694, λειτουργούσε με στόχο να στηρίξει το κράτος. Έδινε δάνεια στην κυβέρνηση με αντάλλαγμα τίτλους και μονοπώλια. Δεν υπήρχε έννοια στεγαστικού δανείου για πολίτες. Υπήρχε χρηματοδότηση εμπορίου και πολέμου.

Οι περισσότερες τράπεζες χρηματοδοτούσαν εμπόρους, βιομηχάνους ή αποικιοκρατικές αποστολές. Ένας έμπορος μπορούσε να πάρει δάνειο με εγγύηση το φορτίο του ή την υπογραφή του, αλλά αν ήσουν εργάτης, δεν ήσουν καν “πελάτης”. Η οικονομία βασιζόταν στην τιμή της τιμής σου. Κυριολεκτικά.

Ο “τραπεζικός λογαριασμός” ήταν προνόμιο των λίγων. Οι φτωχοί δεν είχαν λόγο ύπαρξης στον τραπεζικό χάρτη. Οι περισσότεροι κρατούσαν μετρητά ή αντάλλασσαν προϊόντα. Τα λεφτά ήταν χρυσά ή ασημένια νομίσματα, όχι χαρτονομίσματα όπως τα ξέρουμε. Το χαρτονόμισμα μόλις άρχιζε να θεωρείται “σοβαρό”.

Καταναλωτικό δάνειο δεν υπήρχε, εκτός αν ήσουν ευγενής ή μεγαλοαστός. Ακόμα κι έτσι, το χρήμα ερχόταν από άλλους ευγενείς, όχι από τραπεζικούς υπαλλήλους. Αν ήθελες να χτίσεις σπίτι, έπρεπε να έχεις χρήματα από κληρονομιά ή να πείσεις κάποιον να σε χρηματοδοτήσει προσωπικά.

Η Ελλάδα δεν είχε καν οργανωμένο τραπεζικό σύστημα ως το 1839. Ό,τι υπήρχε ήταν τοκογλύφοι, εμπορικοί παράγοντες, ή το Οθωμανικό σύστημα, όπου το χρήμα κυκλοφορούσε από χάνια, σαράφικα και καϊμακάμιδες. Στην επανάσταση του ’21, τα μόνα “δάνεια” ήταν από την Αγγλία προς το ελεύθερο ελληνικό κράτος. Δάνεια καταστροφής.

Όταν ιδρύθηκε η Εθνική Τράπεζα το 1841, με πρώτο διοικητή τον Γεώργιο Σταύρου και υποστήριξη του Καποδίστρια, δεν έδινε στεγαστικά. Έδινε δάνεια στο κράτος, κάλυπτε ελλείμματα και παρείχε ρευστότητα σε εμπόρους και εκδότες ομολόγων. Ούτε κατά διάνοια δεν άγγιζε τον απλό λαό.

Το 1825 σημειώθηκε η πρώτη μεγάλη τραπεζική κρίση παγκοσμίως. Η Τράπεζα της Αγγλίας σχεδόν κατέρρευσε λόγω υπερδανεισμού αποικιοκρατικών εγχειρημάτων και “φούσκας” μετοχών. Ο κόσμος σχημάτιζε ουρές για να πάρει πίσω τον χρυσό του. Οι τράπεζες κατάλαβαν τότε ότι πρέπει να έχουν αποθεματικά. Μέχρι τότε, δεν το θεωρούσαν κρίσιμο.

Η έννοια της “εγγύησης καταθέσεων” δεν υπήρχε. Αν χρεοκοπούσε μια τράπεζα, απλά έχανες τα πάντα. Δεν υπήρχε ασφαλιστικό δίχτυ. Αν ήσουν εύπορος, με προσωπικές γνωριμίες, μπορούσες να σωθείς. Αλλιώς, απλώς δεν υπήρχες για το σύστημα. Το χρήμα δεν είχε καμία εγγύηση πέρα από την υπογραφή του τραπεζίτη.

Η ιδέα του τραπεζικού δανείου για σπουδές, για διακοπές ή για μια γκαρσονιέρα στην Κυψέλη ήταν αδιανόητη. Οι τράπεζες δεν ήταν μηχανές ανάπτυξης. Ήταν εργαλεία εξουσίας. Το δάνειο ήταν πολιτική πράξη. Ή σε εμπιστεύονταν γιατί ήσουν μέλος του κύκλου, ή ήσουν απέξω.

Χρειάστηκε ολόκληρος ο 20ός αιώνας για να αποκτήσει η τραπεζική διάσταση κοινωνικής υπηρεσίας. Χρειάστηκαν πόλεμοι, μεταπολεμικές ανοικοδομήσεις, και το κράτος πρόνοιας. Μέχρι τότε, η τράπεζα δεν ήταν ποτέ με το μέρος του απλού ανθρώπου. Ήταν μαζί με εκείνον που κρατούσε την πένα που υπέγραφε το μέλλον των άλλων.