Πρέπει να είσαι έξυπνος για να παίζεις σκάκι ή σιγά το πράγμα;

Το σκάκι κουβαλάει εδώ και αιώνες μια βαριά ταμπέλα: ότι είναι παιχνίδι των έξυπνων. Ότι αν κάποιος ξέρει σκάκι, τότε σίγουρα έχει υψηλό IQ, διαβάζει πολύ και «το έχει» με τη στρατηγική. Όμως αυτός ο μύθος —ότι το σκάκι είναι συνώνυμο της διάνοιας— δεν αντέχει και τόσο στην ιστορική και επιστημονική ανάλυση. Στην πραγματικότητα, το σκάκι είναι περισσότερο ένα σύστημα επανάληψης, μνήμης και συνηθειών, παρά ένας διαγωνισμός νοημοσύνης. Και αυτό δεν το λένε μόνο οι νευροεπιστήμονες, το λέει και η ίδια η ιστορία του παιχνιδιού.

Οι πιο επιτυχημένοι σκακιστές στον κόσμο δεν είναι απαραίτητα πιο έξυπνοι σε όλους τους τομείς της ζωής. Είναι πιο εξασκημένοι. Έχουν δει δεκάδες χιλιάδες παρτίδες, έχουν μάθει απ’ έξω ανοίγματα και κλεισίματα, και πολλές φορές ξέρουν τι να παίξουν όχι επειδή το σκέφτηκαν, αλλά επειδή το θυμούνται. Στις περισσότερες περιπτώσεις, το σκάκι μοιάζει περισσότερο με πιάνο παρά με μαθηματικά. Χρειάζεται δάχτυλα, ταχύτητα, και τεράστια επανάληψη. Έξυπνος είναι αυτός που μπορεί να βρει τη σωστή κίνηση στο άγνωστο. Ο καλός σκακιστής συχνά απλώς αναγνωρίζει μοτίβα.

Η παρανόηση ενισχύθηκε πολύ τον 20ό αιώνα. Οι σκακιστές έγιναν δημόσια πρόσωπα, ήρωες του Ψυχρού Πολέμου, με τον Φίσερ και τον Σπάσκι να αντιμετωπίζονται σαν υπεράνθρωποι. Η Σοβιετική Ένωση χρησιμοποίησε το σκάκι σαν απόδειξη πολιτισμικής ανωτερότητας. Όμως, αν κοιτάξει κανείς τις δηλώσεις πολλών από αυτούς τους παγκόσμιους πρωταθλητές, θα δει ανθρώπους με φοβίες, προκαταλήψεις, κοινωνική αδεξιότητα και —όχι σπάνια— ακραία ψυχολογικά προβλήματα. Το σκάκι δεν προϋποθέτει ψυχική ισορροπία ούτε κριτική σκέψη. Είναι ένα πολύ απαιτητικό παιχνίδι, όχι μια απόδειξη διανοητικής υπεροχής.

Παιδιά που εκπαιδεύονται από νωρίς στο σκάκι μαθαίνουν να βλέπουν σχέσεις, συνέπειες, προβλέψεις. Όμως αυτό δε σημαίνει πως ένα παιδί που δεν παίζει σκάκι είναι λιγότερο έξυπνο. Το σκάκι, όπως και κάθε πνευματικό παιχνίδι, βοηθά στην ανάπτυξη κάποιων λειτουργιών — κυρίως της μνήμης εργασίας και της συγκέντρωσης — αλλά δεν βελτιώνει τη γενική νοημοσύνη. Άλλωστε, πολλές μελέτες δείχνουν ότι η εξάσκηση στο σκάκι δεν μεταφέρεται αυτόματα σε άλλους τομείς όπως η κατανόηση κειμένου ή τα μαθηματικά.

Στο Διαδίκτυο, πλέον, ο καθένας μπορεί να μάθει σκάκι με βίντεο, tutorials και προγράμματα τεχνητής νοημοσύνης. Η είσοδος του σκακιού στο mainstream, ειδικά μετά το «Queen’s Gambit», δείχνει ότι δεν είναι πια ελιτίστικο. Είναι ένα παιχνίδι για όλους, που γίνεται πιο εύκολο όσο περισσότερο το παίζεις. Δεν απαιτεί έμφυτη ιδιοφυΐα, απαιτεί επιμονή. Και γι’ αυτό ίσως είναι και πιο ενδιαφέρον: γιατί δεν παίζει ρόλο πόσο έξυπνος είσαι, αλλά πόσο θέλεις να γίνεις καλύτερος.