Σύγκρια : Η ερωμένη που μπορούσε να έχει ένας παντρεμένος στη Μάνη για να του κάνει αγόρι

Στα βάθη της Μάνης, σε μια κοινωνία σκληρή και αυστηρή, η εξασφάλιση αρσενικού διαδόχου δεν ήταν απλώς οικογενειακή υπόθεση, αλλά επιτακτική κοινωνική ανάγκη. Ο θεσμός της σύγκριας αποτέλεσε μια μοναδική εξαίρεση στον μονογαμικό γάμο, δίνοντας στους Μανιάτες άνδρες το δικαίωμα να αποκτούν μια δεύτερη σύντροφο με έναν και μόνο στόχο: τη γέννηση αγοριού.

Η σύγκρια ήταν μια δεύτερη γυναίκα που συζούσε με τον σύζυγο παράλληλα με την πρώτη, χωρίς να έχει τα ίδια νομικά δικαιώματα. Το έθιμο αυτό ίσχυε κυρίως στις εύπορες οικογένειες, τους νικλιάνους, όπου η κατοχύρωση της οικογενειακής ισχύος μέσα από τη διαδοχή και την κατοχή γης ήταν ζωτικής σημασίας. Αν μια νόμιμη σύζυγος δεν μπορούσε να αποκτήσει γιο ή ήταν άτεκνη, η κοινωνία αποδεχόταν την εισαγωγή μιας δεύτερης γυναίκας στην οικογένεια, με την ελπίδα να φέρει στον κόσμο τον πολυπόθητο κληρονόμο.

Η σύγκρια προερχόταν συχνά από κατώτερες κοινωνικές τάξεις. Δεν είχε επίσημη θέση στο σπίτι μέχρι τη γέννηση του παιδιού, ζώντας αρχικά ως ψυχοκόρη. Αν αποκτούσε αγόρι, η θέση της αναβαθμιζόταν και το γεγονός γιορταζόταν με πανηγυρισμούς. Αν όμως έμενε άτεκνη ή γεννούσε κορίτσι, παρέμενε σε μια υποδεέστερη θέση. Οι σχέσεις της με τη νόμιμη σύζυγο ήταν άλλοτε εχθρικές και άλλοτε συνεργατικές, καθώς υπήρχαν περιπτώσεις που, μετά τον θάνατο του συζύγου, οι δύο γυναίκες συνέχιζαν να ζουν μαζί.

Η Εκκλησία καταδίκαζε επίσημα το έθιμο, αλλά σε κάποιες περιπτώσεις, ισχυρές οικογένειες κατόρθωναν να εξασφαλίσουν την ευλογία ιερέων, είτε μέσω χρημάτων είτε λόγω κοινωνικής πίεσης. Μάλιστα, υπάρχουν καταγεγραμμένες επιστολές, όπως εκείνη του επισκόπου Γυθείου Ιωσήφ το 1864, που περιγράφουν το φαινόμενο ως ανήθικο και παράνομο, αν και στην πράξη η Εκκλησία σπάνια μπορούσε να επιβάλει κυρώσεις.

Σταδιακά, από τα μέσα του 19ου αιώνα, ο θεσμός άρχισε να εκλείπει. Η κοινωνία της Μάνης άλλαξε, τα πολεμικά ήθη υποχώρησαν, οι νέοι μετανάστευσαν και η αξία της γυναίκας άρχισε να μετασχηματίζεται. Το έθιμο δυσφημίστηκε, καθώς χρησιμοποιήθηκε από κάποιους ως μέσο για να διατηρούν παλλακίδες. Η αυστηρή τιμή των Μανιατών δεν επέτρεπε την κοινωνική κατάρρευση του θεσμού και, έτσι, η σύγκρια πέρασε σταδιακά στην ιστορία.

Σήμερα, η λέξη “σύγκρια” έχει διαφορετικές σημασίες σε διάφορες περιοχές της Ελλάδας, αλλά η μανιάτικη εκδοχή της παραμένει ένα παράδειγμα του πώς η κοινωνική ανάγκη και οι αυστηρές παραδόσεις μπορούσαν να διαμορφώσουν ιδιαίτερους θεσμούς μέσα σε μια κλειστή κοινωνία.