Τι κρύβει η Βίλα των Μυστηρίων στην Ιταλία;

Ακριβώς έξω από τα τείχη της Πομπηίας, στην κατεύθυνση προς την Ηράκλεια, υπάρχει μια ρωμαϊκή έπαυλη που φαίνεται συνηθισμένη. Όμως πίσω από τους τοίχους της, υπάρχει κάτι που δεν έχει ξαναβρεθεί πουθενά στον αρχαίο κόσμο: μια αίθουσα καλυμμένη με σκηνές από τελετές μύησης. Κάτι που μοιάζει περισσότερο με θέατρο λατρείας παρά με κατοικία.

Το όνομά της δεν είναι τυχαίο. Villa dei Misteri. Η Βίλα των Μυστηρίων. Έτσι την ονόμασαν οι αρχαιολόγοι όταν είδαν για πρώτη φορά τις εσωτερικές τοιχογραφίες του Δωματίου 5. Τις σκηνές αυτές, ζωγραφισμένες με κόκκινο φόντο, τις θεωρούν σήμερα από τις σημαντικότερες σωζόμενες τοιχογραφίες ολόκληρης της ρωμαϊκής εποχής.

Η έπαυλη χτίστηκε πιθανότατα λίγο μετά το 100 π.Χ., σε περίοδο που οι πλούσιοι Ρωμαίοι ήθελαν να απομακρυνθούν από το κέντρο και να χτίσουν εξοχικές κατοικίες με πανοραμική θέα. Όμως αυτή η βίλα ήταν κάτι παραπάνω από θερινή κατοικία. Είχε κρατική αίγλη, κρυφές λειτουργίες, και, σύμφωνα με κάποιους μελετητές, μυστική λατρεία.

Το επίκεντρο όλων είναι το Δωμάτιο 5. Δεν είναι εύκολα προσβάσιμο. Δεν οδηγεί σ’ αυτό καμία κεντρική αυλή. Έχει μία μόνο είσοδο και δεν έχει καμία οπτική σύνδεση με τους κύριους χώρους της βίλας. Στους τοίχους του απλώνονται σκηνές από μυστηριακές τελετές. Κανείς δεν γνωρίζει με σιγουριά αν πρόκειται για μύηση σε γάμο, σε σεξουαλική ωριμότητα ή σε κάποιο βαθύτερο θρησκευτικό επίπεδο του Βακχικού κύκλου.

Σε μια σκηνή, μια νεαρή γυναίκα προσφέρει γλυκίσματα σε μια καθιστή ιέρεια. Σε άλλη, ένας σάτυρος κρατάει καθρέφτη, κι ένας άλλος δείχνει σε ένα αγόρι ένα προσωπείο που τρομάζει. Πιο πέρα, μια γυμνή γυναίκα γονατίζει και δέχεται μαστίγωμα από μια φτερωτή μορφή. Στο τέλος, μια άλλη γυναίκα κοιτάζει τον εαυτό της στον καθρέφτη – ίσως η ίδια η μύηση έχει πια ολοκληρωθεί.

Ορισμένοι ερμηνευτές λένε πως η σκηνή είναι απλώς αλληγορική. Όμως άλλοι, πιο τολμηροί, πιστεύουν ότι οι τοιχογραφίες αποτυπώνουν αληθινές τελετές του Μυστικού Κύκλου του Βάκχου – ενός θεού που απαιτούσε έκσταση, μέθη, σωματική υπέρβαση. Οι γυναίκες που απεικονίζονται ίσως είναι μέλη της οικογένειας του ιδιοκτήτη, ίσως είναι σκλάβες, ίσως είναι όλες μέρος μιας μεγάλης θεατρικής τελετής.

Το 79 μ.Χ., ο Βεζούβιος διέκοψε ό,τι γινόταν μέσα στη βίλα. Το ηφαίστειο την σκέπασε, αλλά η ίδια σώθηκε σχεδόν άθικτη. Οι τοιχογραφίες έμειναν ανέγγιχτες για σχεδόν 1.800 χρόνια. Όταν τις ανέσκαψαν, ήταν σχεδόν φρέσκες. Σαν κάποιος να είχε μόλις τελειώσει το πινέλο του.

Κατά την ανασκαφή βρέθηκαν τα απομεινάρια από δύο γυναίκες και ένα παιδί, παγιδευμένοι στον πρώτο κύμα τέφρας. Αργότερα, σε άλλο σημείο, βρέθηκαν άλλοι τέσσερις. Σαν κάποιος να είχε προσπαθήσει να σώσει κάτι ή κάποιον. Κανείς δεν έφυγε. Όλοι πέθαναν μέσα στο κτίσμα.

Η ταυτότητα του ιδιοκτήτη παραμένει άγνωστη. Μια σφραγίδα με το όνομα Ζώσιμος πιθανόν ανήκει σε ελευθερωμένο δούλο της οικογένειας των Ιστακιδίων. Κάποιοι υποψιάζονται πως η ίδια η αυτοκράτειρα Λιβία είχε κάποτε σχέσεις με τη βίλα, λόγω του αγάλματός της που βρέθηκε εκεί.

Το 2013, νέα τεχνολογία με λέιζερ και αντιβιοτικά κατέστρεψε τα βακτήρια που έτρωγαν τα χρώματα. Οι τοιχογραφίες καθαρίστηκαν από τα υπολείμματα πετρελαίου και κεριού που είχαν χρησιμοποιηθεί για «συντήρηση» τον προηγούμενο αιώνα. Όταν αποκαλύφθηκαν, είχαν άλλη φωτεινότητα. Κι αποκαλύφθηκαν κι άλλα πρόσωπα. Όχι ένα, αλλά πολλά. Πολλές γυναίκες με διαφορετικά χαρακτηριστικά. Ίσως η βίλα να κρύβει τις αληθινές μορφές ανθρώπων που έζησαν εκεί. Ή που ξεκίνησαν από εκεί για κάτι πέρα από τον φυσικό κόσμο.

Η Βίλα των Μυστηρίων δεν είναι ένα απλό ρωμαϊκό σπίτι. Είναι ένα απολιθωμένο τελετουργικό. Ένα μνημείο που δεν χτίστηκε μόνο για να ζεις, αλλά για να περνάς κάπου αλλού. Κανείς δεν ξέρει πού.