Το μπέρδεμα με τον Μπερνούλι. Δεν ήταν ένας, ήταν ολόκληρη οικογένεια

Στα σχολικά βιβλία, στα πανεπιστημιακά συγγράμματα και στις επιστημονικές διαλέξεις ακούγεται ξανά και ξανά το ίδιο όνομα: Bernoulli. Λες και επρόκειτο για έναν και μόνο άνθρωπο, μια ιδιοφυΐα που άφησε το αποτύπωμά της στη φυσική, τα μαθηματικά, τη θεωρία πιθανοτήτων και την υδροδυναμική. Κι όμως, ο Bernoulli δεν ήταν ένας. Ήταν μια ολόκληρη οικογένεια. Και όχι οποιαδήποτε οικογένεια, αλλά μια από τις πιο παραγωγικές «μηχανές» επιστημονικής σκέψης που γνώρισε ποτέ η Ευρώπη.

Το επώνυμο Bernoulli δεν ανήκει σε ένα πρόσωπο, αλλά σε τουλάχιστον τρεις άντρες που έζησαν από τον 17ο έως τον 18ο αιώνα, και που ο καθένας είχε τη δική του συμβολή σε διαφορετικούς τομείς της επιστήμης. Πρώτος εμφανίζεται ο Jakob Bernoulli, γεννημένος το 1654 στη Βασιλεία της Ελβετίας. Ήταν ο άνθρωπος που έθεσε τα θεμέλια της θεωρίας πιθανοτήτων και απέδειξε τον Νόμο των Μεγάλων Αριθμών, ένα μαθηματικό θεώρημα που χρησιμοποιείται μέχρι και σήμερα σε στατιστικές αναλύσεις και στη χρηματοοικονομική.

Ο μικρότερος αδερφός του Jakob, ο Johann Bernoulli, γεννήθηκε το 1667 και εξελίχθηκε σε σπουδαίο αναλυτή και υποστηρικτή του απειροστικού λογισμού. Έπαιξε κομβικό ρόλο στη διάδοση των ιδεών του Leibniz στην Ευρώπη, ενώ οι διαφορές του με τον αδερφό του εξελίχθηκαν σε επιστημονική και προσωπική κόντρα που κράτησε μέχρι τον θάνατο του Jakob. Η μεταξύ τους αντιζηλία έχει μείνει στην ιστορία ως ένα από τα πιο δραματικά επεισόδια στην επιστημονική κοινότητα της εποχής.

Τρίτος, και ίσως ο πιο διάσημος στο ευρύ κοινό, ήταν ο Daniel Bernoulli, γιος του Johann. Το 1738 δημοσίευσε το έργο του Hydrodynamica, μέσα στο οποίο παρουσίασε τον νόμο που έμεινε γνωστός ως Αρχή του Bernoulli. Είναι ο τύπος που μαθαίνουν όλοι οι μαθητές στη φυσική, και εξηγεί πώς η πίεση ενός ρευστού μειώνεται όταν η ταχύτητα ροής του αυξάνεται. Η εξίσωση του Daniel δεν εφαρμόζεται μόνο σε σωλήνες και πειράματα, αλλά ακόμα και στην αεροδυναμική πτέρυγα ενός αεροπλάνου – δηλαδή, είναι ένας από τους λόγους που πετάμε.

Παρά το γεγονός ότι και οι τρεις άντρες υπογράφουν με το ίδιο επίθετο, οι τύποι και οι θεωρίες τους αναφέρονται αδιακρίτως ως «του Bernoulli», με αποτέλεσμα το μπέρδεμα να συνεχίζεται μέχρι σήμερα. Δεν είναι λίγες οι φορές που φοιτητές, ακόμη και καθηγητές, αναφέρονται στον «Bernoulli» χωρίς να ξεκαθαρίζουν ποιον εννοούν. Αυτό το μπέρδεμα είναι σχεδόν αστείο, αν σκεφτεί κανείς πως η οικογένεια είχε και άλλους μαθηματικούς – λιγότερο γνωστούς, αλλά εξίσου εργατικούς.

Η περίπτωση της οικογένειας Bernoulli δεν είναι απλώς εντυπωσιακή λόγω του πλήθους των επιτευγμάτων. Είναι μοναδική γιατί αποδεικνύει πως το επιστημονικό ταλέντο, η επιμονή και η φιλοδοξία μπορεί να περάσουν μέσα από το αίμα. Κι αν οι μεταξύ τους σχέσεις υπήρξαν συχνά δύσκολες, με καβγάδες, αντιζηλίες και δημόσιες συγκρούσεις, η κληρονομιά τους παραμένει ενιαία και ακέραιη: μια ολόκληρη δυναστεία που μπέρδεψε την επιστήμη για πάντα.