Το φαινόμενο που κάνει τα ψέματα να μοιάζουν με αλήθεια. Χωρίς να το καταλάβεις ποτέ.
Δεν χρειάζεται να είναι αλήθεια. Αρκεί να το έχεις ακούσει πολλές φορές. Η ψευδαίσθηση της αλήθειας είναι πιο ισχυρή απ’ όσο φαντάζεσαι.
Δεν χρειάζεται να είναι αλήθεια για να το πιστέψεις. Αρκεί να το έχεις ακούσει αρκετές φορές. Αυτή είναι η βάση ενός από τα πιο ύπουλα φαινόμενα της ανθρώπινης ψυχολογίας: το “Illusory Truth Effect” — ή αλλιώς, η ψευδαίσθηση της αλήθειας.
Πρωτοπαρατηρήθηκε το 1977, όταν μια ομάδα φοιτητών κλήθηκε να κρίνει την ορθότητα διάφορων άγνωστων πληροφοριών. Όσες επαναλήφθηκαν, κρίθηκαν πιο πιθανές, πιο γνώριμες, άρα… πιο αληθινές. Όχι επειδή ήταν σωστές. Επειδή ήταν οικείες.
Η δύναμη του φαινομένου είναι τόσο ισχυρή, που σε επόμενες μελέτες, οι συμμετέχοντες πίστευαν ψέματα ακόμα κι όταν γνώριζαν την αλήθεια. Η επανάληψη έκανε τον εγκέφαλο να αντιδρά πιο “ομαλά” στην ψευδή δήλωση, να τη βρίσκει πιο εύπεπτη. Κι αυτή η ευκολία μεταφράστηκε, ύπουλα, σε αποδοχή.
Το ακόμα πιο τρομακτικό; Το φαινόμενο λειτουργεί ακόμα κι αν σε προειδοποιήσουν εκ των προτέρων ότι πρόκειται για ψέμα. Η επανάληψη κερδίζει. Όχι η λογική.
Δεν πρόκειται για ακαδημαϊκή θεωρία. Το φαινόμενο έχει εφαρμογές σε προπαγάνδα, ψευδείς ειδήσεις, διαφημίσεις, ακόμα και θρησκευτικό φανατισμό. Όσο περισσότερο ένα ψέμα ανακυκλώνεται, τόσο πιο πολύ το κοινό το “νιώθει” αληθινό. Και κάπου εκεί, ο νους χάνει την κρίση του.
Σε έρευνες, συμμετέχοντες παραδέχτηκαν ως αλήθεια φράσεις όπως «το σάρι είναι η παραδοσιακή φούστα των Σκοτσέζων». Παρότι ήξεραν πως η σωστή λέξη είναι “κιλτ”, η επανάληψη του λάθους το μετέτρεψε σε γνώριμο μοτίβο. Άρα, το μυαλό τους το θεώρησε… πιο πιθανό.
Η “ψευδαίσθηση της αλήθειας” είναι το όπλο όσων επενδύουν στο πλήθος, όχι στην ακρίβεια. Όσων φωνάζουν πολύ, επαναλαμβάνουν με πάθος και ελπίζουν πως το κοινό θα εξαντλήσει την άμυνά του και θα παραδοθεί στο γνώριμο, έστω κι αν είναι λάθος.
Μπορείς να το αποφύγεις; Δύσκολα. Όπως δείχνουν τα πειράματα, ούτε η ευφυΐα ούτε η γνώση σε προστατεύουν. Αντιθέτως, όσο πιο σίγουρος είσαι, τόσο πιο ύπουλα λειτουργεί το φαινόμενο.
Γιατί τελικά, η αλήθεια δεν χρειάζεται να είναι σωστή. Αρκεί να έχει ειπωθεί πολλές φορές.
Γρηγόρης Κεντητός
Γράφω για πράγματα που με συναρπάζουν, αλλά φροντίζω πάντα να τα ερευνώ σαν να τα μελετούσα για πρώτη φορά. Αναζητώ τη σύνδεση ανάμεσα στο χθες και το σήμερα, το ανθρώπινο μέσα στο ακαδημαϊκό, και τη γνώση που μπορεί να μεταφερθεί με τρόπο απλό, ακριβή και ζωντανό. Είτε πρόκειται για έναν αρχαίο πόλεμο είτε για ένα φαινόμενο της εποχής μας, στηρίζομαι πάντα σε πρωτογενές υλικό, πραγματικές πηγές και σοβαρή τεκμηρίωση. Θέλω κάθε κείμενο να αξίζει τον χρόνο του αναγνώστη — και τον δικό μου.
για άμεση κι έγκυρη ενημέρωση.
