Το παιχνίδι που ξεκίνησε με κόκαλα κατσίκας στην Αρχαία Ελλάδα, έφτασε ως τα χέρια του Ερμή και σήμερα παίζεται στη Μογγολία, την Ιαπωνία και την Κόρινθο

Μπορεί ένα κομμάτι κόκαλου από πόδι κατσίκας να φτάσει μέχρι τον Όλυμπο και να διασχίσει πέντε ηπείρους; Αν είναι ο αστράγαλος, ναι. Το παιχνίδι των κότσιων —ή αστραγάλων— ήταν το αγαπημένο των παιδιών της Αρχαίας Ελλάδας, των θεών του Ολύμπου και, όπως φαίνεται, ακόμα και των παιδιών της Κορίνθου του 2024.

Ο αστράγαλος, το μικρό οστούλι από την πίσω άρθρωση των ποδιών του κατσικιού ή του αρνιού, δεν ήταν απλώς απόβλητο κρέατος. Ήταν το πρώτο ζάρι, το πρώτο παιχνίδι δεξιοτεχνίας, ο πρώτος τρόπος να φωνάξεις την τύχη. Στην Αρχαία Ελλάδα, τα παιδιά έπαιζαν με αυτούς όπως παίζουν σήμερα με πέντε πετραδάκια: τους έριχναν, τους πετούσαν, τους μάντευαν. Έπαιζαν «αρτιάζειν», μαντεύοντας αν οι κότσοι στο χέρι ήταν άρτιοι ή περιττοί.

Ο Σοφοκλής λέει ότι το παιχνίδι το εφηύρε ο Παλαμήδης στον Τρωικό Πόλεμο. Άλλοι έλεγαν πως ο ίδιος ο Ερμής χάρισε στον Γανυμήδη χρυσούς αστραγάλους για να παίζει στον Όλυμπο. Ο Ηρόδοτος το αποδίδει στους Λυδούς, και ο Πλάτωνας στον θεό Θωθ της Αιγύπτου. Η αλήθεια είναι πως δεν εφευρέθηκε μία φορά. Ο αστράγαλος εμφανίζεται σε δεκάδες πολιτισμούς, από τη Μογγολία έως την Πολυνησία, και πάντα με τον ίδιο πυρήνα: ρίχνεις, πιάνεις, μετράς.

Στη Ρώμη το έλεγαν «tali» και το έπαιζαν κορίτσια, θεές και στρατιώτες. Οι πλευρές του κόκκαλου είχαν αξία: η κοίλη έδινε τρεις βαθμούς, η κυρτή τέσσερις, και η πιο ασταθής έδινε έξι — το καλύτερο σκορ. Οι Έλληνες το έλεγαν «κύνα» και ήταν το χαμηλότερο. Στη Μογγολία το παίζουν ακόμα με κόκκαλα προβάτων, ονομάζοντας κάθε πλευρά «καμήλα», «άλογο», «πρόβατο», «αγελάδα». Στην Κορέα και την Ιαπωνία παίζουν παραλλαγές με πετραδάκια ή σακουλάκια ρυζιού. Στην Ινδία, τα λένε «πέντε πέτρες».

Το εντυπωσιακό δεν είναι μόνο η διάρκεια, αλλά η λεπτομέρεια. Στην Ελλάδα, σε κάποια μέρη, κάθε πλευρά του κότσια έχει όνομα: «τσούρλα», «καζιάκα», «αλάκι», «αντάπι». Το μεγαλύτερο λέγεται «νουμάς», το μικρότερο «πλίτσα». Τα κότσια μετρούνται σε «απάγιες». Είναι ζωντανή γλώσσα — λαϊκή, αυθεντική, και ακόμα ακουστή.

Την Πέμπτη 28 Νοεμβρίου 2024, η Ε’1 τάξη σε σχολείο της Κορίνθου έπαιξε αστραγάλους. Με βάση οδηγίες από το Αρχαιολογικό Μουσείο Κορίνθου, τα παιδιά έμαθαν πώς παίζονταν στην αρχαιότητα. Έριξαν τα κότσια, μέτρησαν πόντους, αναγνώρισαν πλευρές, έπαιξαν όπως θα έπαιζε κι ένα παιδί στην αρχαία Σπάρτη. Ο Φάνης και ο Μάνος θυμήθηκαν ότι κάτι παρόμοιο έπαιζαν και οι παππούδες τους, μόνο που τότε δεν τα έλεγαν “αστραγάλια” αλλά “κότσια”.

Αυτό το κόκαλο, που κάποτε άνηκε σε ένα κατσίκι στο χωριό, έγινε παιχνίδι σε θεούς, τζόγος σε στρατώνες, εργαλείο μαντείας σε σαμάνους, μέσο δεξιοτεχνίας σε κορίτσια της Ιαπωνίας, και εκπαίδευση για τα σημερινά παιδιά. Και το σημαντικότερο: ποτέ δεν σταμάτησε να παίζεται.