Το ζώο με IQ πιο κοντά στο δικό μας απ’ όσο νομίζεις. Βλέπει πίσω του, αναγνωρίζει 50 πρόσωπα και μπορεί να σε βρει από τη μυρωδιά.

Το λέμε χαζό, το κάνουμε ανέκδοτο, και το στέλνουμε να βοσκάει χωρίς δεύτερη σκέψη. Κι όμως, το πρόβατο έχει περισσότερα κοινά με τον άνθρωπο απ’ όσο φανταζόσουν. Μπορεί να βλέπει πίσω του χωρίς να γυρίσει κεφάλι. Μπορεί να ξεχωρίσει το πρόσωπό σου σε πλήθος 50 ανθρώπων. Και ναι, μπορεί να σε αναγνωρίσει από τη μυρωδιά σου, μέσα σε χιλιάδες ζώα.

Τα πρόβατα δεν είναι μόνο η αρχαιότερη παραγωγική μονάδα του ανθρώπου. Είναι και ζώα με ανεπτυγμένες κοινωνικές σχέσεις, μνήμη, συναισθηματική ταύτιση και υψηλή ευαισθησία στο στρες. Μπορούν να βιώσουν φόβο, μοναξιά, αλληλεγγύη και προσκόλληση. Αν τους βάλεις καθρέφτη όταν είναι μόνα τους, ηρεμούν.

Σύμφωνα με μελέτες του Πανεπιστημίου του Κέμπριτζ και της Οξφόρδης, κάθε πρόβατο μπορεί να θυμάται τα πρόσωπα άλλων προβάτων, αλλά και ανθρώπων, για διάστημα μεγαλύτερο των δύο ετών. Χρησιμοποιεί εξειδικευμένα τμήματα του εγκεφάλου, ανάλογα με αυτά που έχουμε κι εμείς, για την αναγνώριση εκφράσεων στο πρόσωπο.

Η μύτη του είναι επίσης πανίσχυρη. Διαθέτει αδένες ενδιάμεσα στα δάχτυλα και μπροστά στα μάτια, με τους οποίους μπορεί να αφήνει χημικά ίχνη, να αναγνωρίζει συγγενείς, αλλά και να βρίσκει τα μικρά του με απόλυτη ακρίβεια ανάμεσα σε εκατοντάδες αμνούς. Η σχέση μητέρας και μικρού είναι τόσο ισχυρή, που οι φωνές τους ξεχωρίζουν ακόμα και σε κοπάδια με χιλιάδες μέλη.

Τα πρόβατα βλέπουν σχεδόν 320° χωρίς να χρειαστεί να γυρίσουν το κεφάλι. Αυτό τα βοηθά να παρατηρούν το κοπάδι, να αναγνωρίζουν απειλές από κάθε γωνία, και να συντονίζονται σε κινήσεις σαν να πρόκειται για στρατιωτική μονάδα. Οι αντιδράσεις τους δεν είναι τυχαίες: υπακούουν σε ιεραρχίες, διατηρούν φιλίες και μετακινούνται με βάση ποιος εμπιστεύονται.

Είναι από τα ελάχιστα ζώα που αντιδρούν διαφορετικά σε αλλαγή έκφρασης, και αν εκπαιδευτούν μπορούν να ξεχωρίσουν ακόμη και μια φωτογραφία του φροντιστή τους ανάμεσα σε άλλες. Μπορούν επίσης να μάθουν το όνομά τους και να ανταποκρίνονται με έκφραση, όπως ένας σκύλος.

Στην Ιαπωνία και στην Κίνα έχουν χρησιμοποιηθεί σε έρευνες αναγνώρισης συναισθημάτων από οπτικά ερεθίσματα. Στην Αγγλία, μάλιστα, ένα κοπάδι βρέθηκε να «λύνει» παζλ: τα πρόβατα του Γιόρκσαϊρ είχαν μάθει να περνάνε πάνω από ειδικές σχάρες κυλώντας ανάσκελα, για να μπουν σε φυλαγμένα λιβάδια.

Όταν ένα πρόβατο δει σκιά, σταματάει. Έχει ελάχιστη αντίληψη βάθους, όπως τα μωρά. Αλλά από την πρώτη μέρα της ζωής του αναγνωρίζει ύψη, κενά και επικίνδυνα ανοίγματα. Αν ζήσει στο ίδιο λιβάδι για μήνες, θα μάθει πού σταματάει ο φράχτης και πού είναι το καλύτερο χορτάρι. Αν χάσει το κοπάδι του, θα το ψάξει φωνάζοντας για ώρες, ακολουθώντας τη μυρωδιά και τον ήχο.

Η μνήμη του δεν είναι μόνο οπτική ή όσφρησης. Θυμάται διαδρομές, φωνές, μυρωδιές, και —το πιο εντυπωσιακό— μαθαίνει από λάθη. Ένα πρόβατο που τραυματίστηκε από φράχτη, δεν θα πλησιάσει ποτέ ξανά τον ίδιο φράχτη. Ούτε κι αν το χόρτο είναι καλύτερο από την άλλη μεριά.

Αν και είναι ειρηνικό, ένα αρσενικό πρόβατο με ορμόνες σε έξαρση μπορεί να γίνει απρόβλεπτο και επικίνδυνο. Θα χτυπήσει για την κυριαρχία, και θα θυμάται ποιον ανταγωνίζεται. Το κριάρι που χάνει, απομακρύνεται και υποτάσσεται. Αλλά ο ανταγωνισμός είναι τόσο έντονος, που τα κέρατα τους πολλές φορές μεγαλώνουν περισσότερο απ’ ό,τι μπορούν να διαχειριστούν.

Ο άνθρωπος έχει εξημερώσει το πρόβατο εδώ και 11.000 χρόνια. Αλλά το ίδιο το πρόβατο δεν έχει χάσει το ένστικτο της προστασίας, της αναγνώρισης και της νοητικής ευελιξίας. Μπορεί να μην μιλάει, να μην ζωγραφίζει, να μην κατασκευάζει εργαλεία. Αλλά βλέπει, ακούει, θυμάται και ακολουθεί — με τρόπους που μας θυμίζουν πιο πολύ εμάς απ’ ό,τι τολμάμε να παραδεχτούμε.