Μιλούσαν οι Αρχαίοι Έλληνες με λι και νι;

Αν έχεις βρεθεί ποτέ σε κάποιο ελληνικό χωριό, σίγουρα έχεις ακούσει το φαινόμενο. «Πά(γ)λι», «Φί(γ)λοι», «Νίχτα». Ένα “λι” και ένα “νι” που τραβιούνται, που μοιάζουν σχεδόν να γλιστράνε από τη γλώσσα σαν ξεχωριστό μουσικό κύμα. Είναι χαρακτηριστικό, αναγνωρίσιμο και σχεδόν τρυφερό. Αλλά συνέβαινε αυτό και στην αρχαιότητα;

Η προφορά των Αρχαίων Ελλήνων παραμένει ένα από τα μεγαλύτερα μυστήρια της ιστορικής γλωσσολογίας. Μπορεί να ξέρουμε πώς έγραφαν, αλλά δεν ακούμε τη φωνή τους. Κι όμως, οι φωνές τους κάποτε αντήχησαν στους ναούς, στα θέατρα και στις αγορές. Μιλούσαν καθαρά, με λ και ν που δεν έλιωναν, δεν τραβιούνταν, δεν πλάθονταν με το στόμα όπως σε σημερινές ντοπιολαλιές.

Η σύγχρονη φωνητική του “λι και νι” — αυτό το σχεδόν “σπαστό”, έντονο, σχεδόν παιδικό άκουσμα — δεν φαίνεται να έχει ρίζες στην κλασική εποχή. Δεν υπάρχουν επιγραφές, παρωνύμια ή σχόλια που να υποδηλώνουν τέτοιες αλλοιώσεις. Οι Αθηναίοι, οι Σπαρτιάτες και οι νησιώτες μιλούσαν με ένα καθαρό, σκληρό “λ” και ένα σταθερό “ν”.

Αυτό το οποίο φαίνεται να συμβαίνει είναι το εξής: το φαινόμενο του «λι και νι» είναι πιο πρόσφατο, μάλλον μεταβυζαντινό, και ίσως κατά τόπους επηρεασμένο από φωνολογικά φαινόμενα άλλων περιοχών ή και από την προφορική υπερβολή της ελληνικής επαρχίας. Όπως πολλές μορφές ιδιωματικής προφοράς, αναπτύχθηκε μέσα από προφορική μετάδοση και αυθορμητισμό, όχι από το γραμματικό σύστημα της Αρχαίας Ελληνικής.

Κι όμως, υπάρχουν περιοχές όπου η προφορά αυτή ανεβαίνει σε τέχνη. Σε κάποια μέρη της Πελοποννήσου ή της Ηπείρου, το “λι και νι” δεν είναι λάθος — είναι σφραγίδα. Είναι μουσική, είναι ταυτότητα. Ο τρόπος που λες “παλιός” μπορεί να σε προδώσει. Το “λι” κουβαλάει γενεαλογία.

Η αρχαία ελληνική, αντίθετα, ήταν φτιαγμένη για ρυθμό, για τραγωδία, για μετρική ακρίβεια. Ήθελε τους ήχους της καθαρούς, γιατί η γλώσσα εκείνη δεν μιλούσε απλώς — τραγουδιόταν. Ο Όμηρος δεν έβαζε ήχους στο στόμα του Αχιλλέα που να μπερδεύονται. Ούτε ο Δημοσθένης στον Πνύκα. Αν προέκυψε ποτέ “λι και νι”, ήταν αργότερα. Πολύ αργότερα.

Κι έτσι, η απάντηση είναι όσο ποιητική όσο και τεχνική: όχι, δεν μιλούσαν με λι και νι — αλλά ίσως να το ήθελαν, αν άκουγαν πώς το λέμε σήμερα.