Κι όμως υπήρχε πειρατεία στη μουσική τον 19ο αιώνα. Πως ακριβώς γινόταν;

Η μουσική πριν από τους δίσκους και το streaming

Στα τέλη του 19ου αιώνα η μουσική βιομηχανία δεν είχε καμία σχέση με αυτό που γνωρίζουμε σήμερα. Δεν υπήρχαν δίσκοι, streaming ή ψηφιακά αρχεία. Το βασικό εμπόρευμα ήταν η παρτιτούρα. Όποιος ήθελε να ακούσει ένα τραγούδι που είχε γίνει επιτυχία έπρεπε να αγοράσει το τυπωμένο φύλλο μουσικής και να το παίξει ο ίδιος στο σπίτι. Στα περισσότερα σπίτια της μεσαίας τάξης υπήρχε πιάνο και οι οικογένειες περνούσαν τα βράδια τραγουδώντας ή παίζοντας μουσική στο σαλόνι. Αυτή η τεράστια ζήτηση δημιούργησε μια εξαιρετικά κερδοφόρα αγορά και μαζί της εμφανίστηκε και κάτι άλλο. Η πειρατεία παρτιτούρας.

Πώς ξεκινούσε η αντιγραφή των επιτυχιών

Η αρχή της διαδικασίας ήταν απλή. Ένας εκδότης κυκλοφορούσε ένα νέο τραγούδι που άρχιζε να γίνεται γνωστό σε θέατρα, καμπαρέ ή συναυλίες. Λίγες ημέρες αργότερα κάποιος αγόραζε ένα νόμιμο αντίτυπο και το χρησιμοποιούσε για αντιγραφή. Η μουσική περνούσε σε νέα πλάκα εκτύπωσης ή χαρασσόταν ξανά και μετά τυπωνόταν σε φτηνό χαρτί. Οι πειρατές δεν είχαν σκοπό να δημιουργήσουν κάτι δικό τους. Εκείνο που τους ενδιέφερε ήταν να φέρουν στην αγορά όσο πιο γρήγορα γινόταν ένα τραγούδι που ήδη πουλούσε.

Το πιο κρίσιμο στοιχείο ήταν η ταχύτητα. Η ζωή ενός επιτυχημένου τραγουδιού μπορούσε τότε να είναι σύντομη. Ένα κομμάτι που άρεσε στο κοινό σε μια θεατρική σκηνή μπορούσε μέσα σε λίγες εβδομάδες να ζητιέται σε όλη την πόλη. Αν ο πειρατής προλάβαινε να τυπώσει το τραγούδι πριν γεμίσουν τα καταστήματα με τις κανονικές εκδόσεις, είχε μπροστά του ένα μικρό αλλά πολύ επικερδές διάστημα.

Η διαφορά στην τιμή εξηγεί γιατί το φαινόμενο εξαπλώθηκε τόσο γρήγορα. Μια κανονική παρτιτούρα μπορούσε να κοστίζει περίπου δύο σελίνια, ενώ το πειρατικό αντίτυπο πωλούνταν για μία ή δύο πένες. Για κάποιον που ήθελε απλώς να παίξει το τραγούδι στο πιάνο του σπιτιού του, η επιλογή ήταν σχεδόν προφανής. Η μουσική γινόταν ξαφνικά μαζικό προϊόν, όμως οι επίσημες τιμές παρέμεναν υψηλές.

Τα τυπογραφεία, το φτηνό χαρτί και η μαζική παραγωγή

Η παραγωγή αυτών των αντιτύπων γινόταν συχνά σε μικρά τυπογραφεία. Χρειαζόταν μόνο ένας τεχνίτης που να γνωρίζει τη μουσική σημειογραφία και μια απλή εκτυπωτική μηχανή. Τα φύλλα τυπώνονταν σε μεγάλους αριθμούς και μετά διακινούνταν σε όλη την πόλη. Το χαρτί ήταν συνήθως κακής ποιότητας και η εκτύπωση πρόχειρη, όμως αυτό δεν απασχολούσε ιδιαίτερα τους αγοραστές. Η μελωδία υπήρχε στη σελίδα και αυτό ήταν αρκετό.

Μεγάλο μέρος της διανομής γινόταν έξω από τα συνηθισμένα καταστήματα. Πολλές πειρατικές παρτιτούρες πουλιούνταν από πλανόδιους πωλητές. Στέκονταν σε δρόμους με πολύ κόσμο, έξω από θέατρα ή μέσα στις αγορές και πρόσφεραν τα τραγούδια της εποχής στους περαστικούς. Όποιος έβγαινε από μια παράσταση και ήθελε να παίξει στο σπίτι το τραγούδι που μόλις είχε ακούσει μπορούσε να το αγοράσει αμέσως από κάποιον που το είχε ήδη τυπωμένο σε φτηνό χαρτί.

Η πειρατεία δεν περιοριζόταν στους δρόμους. Σε αρκετές περιπτώσεις δημιουργήθηκαν μικρά δίκτυα εκτυπωτών που συνεργάζονταν για να αναπαράγουν επιτυχημένες παρτιτούρες. Κάποιος χάραζε τη μουσική, άλλος αναλάμβανε την εκτύπωση και άλλοι τη διανομή. Σε ορισμένες πόλεις αυτή η δραστηριότητα πήρε διαστάσεις ολόκληρης μικρής βιομηχανίας. Οι εκδότες έβλεπαν σειρές τραγουδιών τους να εμφανίζονται στην αγορά σε παράνομες εκδόσεις μέσα σε λίγες εβδομάδες.

Γιατί οι νόμοι δεν μπορούσαν να τους σταματήσουν

Το πρόβλημα γινόταν μεγαλύτερο επειδή οι νόμοι δεν μπορούσαν να συμβαδίσουν με τον ρυθμό της αγοράς. Η προστασία πνευματικών δικαιωμάτων υπήρχε ήδη, όμως οι διαδικασίες κινούνταν αργά. Για να σταματήσει κάποιος μια πειρατική έκδοση έπρεπε να κινηθεί νομικά. Μέχρι να φτάσει η υπόθεση στο δικαστήριο το τραγούδι μπορεί να είχε ήδη πουληθεί σε χιλιάδες αντίτυπα.

Υπήρχε και ένα ακόμη ζήτημα. Οι πειρατές μετακινούνταν εύκολα. Αν οι αρχές έκλειναν ένα τυπογραφείο, ο εξοπλισμός μεταφερόταν γρήγορα σε άλλη γειτονιά ή ακόμη και σε άλλη πόλη. Οι πλάκες εκτύπωσης ταξίδευαν εύκολα και η παραγωγή ξεκινούσε ξανά αλλού. Οι εκδότες συχνά κυνηγούσαν κάτι που άλλαζε συνεχώς μορφή. Έκλεινε μια πηγή και αμέσως εμφανιζόταν μια άλλη.

Η κατάσταση έφτασε σε σημείο που οι αρχές άρχισαν να παίρνουν πιο αυστηρά μέτρα. Στις αρχές του 20ού αιώνα θεσπίστηκαν ειδικοί νόμοι για την πειρατεία μουσικής και δόθηκε στην αστυνομία η δυνατότητα να κατασχέσει παράνομες παρτιτούρες. Σε ορισμένες περιπτώσεις οι κατασχέσεις ήταν τεράστιες. Σε μια περίοδο μόνο οι αρχές βρέθηκαν να έχουν συγκεντρώσει περίπου 750000 φύλλα μουσικής από παράνομες εκδόσεις.

Τα χαρτιά αυτά στοιβάζονταν σε αστυνομικά τμήματα και αποθήκες ώσπου να αποφασιστεί η καταστροφή τους. Η εικόνα θυμίζει σύγχρονες επιχειρήσεις κατά παράνομων ψηφιακών αρχείων, μόνο που τότε το πρόβλημα είχε υλική μορφή. Στοίβες από χαρτί και πακέτα παρτιτούρας περίμεναν να καταλήξουν στη φωτιά.

Το κοινό, οι εκδότες και η μάχη της αγοράς

Ρόλο έπαιζε και η στάση του κοινού. Πολλοί αγοραστές δεν ένιωθαν ότι έκαναν κάτι ιδιαίτερα σοβαρό. Για αυτούς η πειρατική παρτιτούρα ήταν απλώς μια φθηνότερη επιλογή. Η ιδέα ότι η μουσική μπορούσε να αντιγραφεί και να κυκλοφορεί ελεύθερα δεν τους φαινόταν τόσο προβληματική όσο φαινόταν στους εκδότες που έχαναν έσοδα.

Έτσι δημιουργήθηκε μια συνεχής αντιπαράθεση ανάμεσα στην αγορά και στην αντιγραφή. Οι εκδότες επένδυαν σε νέους συνθέτες και νέα τραγούδια. Οι πειρατές παρακολουθούσαν ποια κομμάτια γνώριζαν επιτυχία και ετοίμαζαν τις δικές τους φτηνές εκδόσεις. Όσο μεγαλύτερη ήταν η επιτυχία ενός τραγουδιού τόσο πιο πιθανό ήταν να εμφανιστεί γρήγορα και σε παράνομη μορφή.

Ορισμένοι εκδότες προσπάθησαν να απαντήσουν αλλάζοντας τακτική. Άρχισαν να κυκλοφορούν φθηνότερες σειρές μουσικής ώστε το κοινό να μπορεί να αγοράζει νόμιμες παρτιτούρες σε χαμηλότερη τιμή. Η λογική ήταν απλή. Αν η νόμιμη έκδοση γινόταν πιο προσιτή ίσως ο κόσμος να μην κατέφευγε τόσο εύκολα στις παράνομες.

Από την παρτιτούρα στο διαχρονικό μοτίβο της μουσικής πειρατείας

Η σύγκρουση αυτή δεν εξαφανίστηκε ποτέ πραγματικά. Όταν εμφανίστηκαν οι πιανοκύλινδροι, τα γραμμόφωνα και αργότερα οι δίσκοι, η μουσική άρχισε να αντιγράφεται με νέους τρόπους. Το μέσο άλλαζε, όμως η βασική ιδέα παρέμενε ίδια. Ένα επιτυχημένο τραγούδι μπορούσε πάντα να αντιγραφεί και να κυκλοφορήσει χωρίς άδεια.

Αν δει κανείς αυτή την ιστορία από κάποια απόσταση, γίνεται φανερό ότι η μουσική πειρατεία δεν είναι καθόλου νέο φαινόμενο. Πολύ πριν εμφανιστεί το ίντερνετ και τα ψηφιακά αρχεία υπήρχαν ήδη άνθρωποι που αντέγραφαν μουσική για να την πουλήσουν φθηνότερα και κοινό που την αγόραζε χωρίς πολλή σκέψη. Η τεχνολογία άλλαξε πολλές φορές από τότε, όμως η βασική λογική της αντιγραφής και της διάδοσης είχε ήδη διαμορφωθεί περισσότερο από έναν αιώνα πριν.