Μπορεί να σοκάρει σήμερα αλλά στην Ελλάδα κρατούσαν τα κρανία των εχθρών για να πίνουν κρασί

Σήμερα θα προκαλούσε τρόμο, απέχθεια και ηθικό σάλο. Όμως σε μια άλλη Ελλάδα, σε μια Ελλάδα που δεν υπήρχε ακόμη ως κράτος αλλά ως γεωγραφία αντίστασης, εκδίκησης και επιβίωσης, η πράξη του να πίνεις κρασί μέσα από το κρανίο του εχθρού δεν ήταν φολκλόρ. Ήταν μια δήλωση. Μια τελετουργία που εξύψωνε τη νίκη σε ψυχολογική κυριαρχία και τη βεντέτα σε υπερβατικό νόημα. Σε απομονωμένες περιοχές όπως η Μάνη, που δεν υποτάχθηκε ποτέ ολοκληρωτικά σε κατακτητή, η έννοια της τιμής και του πολέμου ήταν πιο σημαντική από την ίδια τη ζωή. Εκεί, το κρανίο ενός εχθρού δεν ήταν απλώς ένα υπόλειμμα. Ήταν απόδειξη. Ήταν όπλο που εξακολουθούσε να δρα και μετά τον θάνατο.

Τα πρώτα ίχνη αυτής της πρακτικής δεν έρχονται από ντόπιες πηγές, αλλά από ευρωπαίους περιηγητές που πέρασαν από τη Μάνη τον 18ο και 19ο αιώνα. Περιγράφουν σοκαρισμένοι σκηνές όπου κεφάλια εχθρών – συνήθως Τούρκων ή αντιπάλων φατριών – αποκεφαλίζονταν και κρανία τοποθετούνταν σε πύργους ή εισόδους σπιτιών. Σε μεμονωμένες αλλά καταγεγραμμένες περιπτώσεις, αναφέρουν πως οι νικητές τα χρησιμοποιούσαν ακόμη και ως σκεύη – όχι συμβολικά μόνο, αλλά και κυριολεκτικά. Η κατανάλωση κρασιού μέσα από το κρανίο του ηττημένου ήταν η υπέρτατη επιβεβαίωση πως όχι μόνο νίκησες, αλλά κατάπιες και την ψυχή του. Ο ηττημένος δεν ήταν πια επικίνδυνος. Είχε γίνει ποτήρι.

Η ελληνική πολεμική ψυχολογία σε εκείνες τις περιοχές δεν έμοιαζε με τα ιπποτικά ιδανικά της Δύσης. Δεν υπήρχαν μάχες με κώδικες τιμής και ευγένειας. Υπήρχε τιμωρία, αντίποινα, φόβος. Ο τρόπος που επέλεγαν να διαχειριστούν το νεκρό σώμα ενός αντιπάλου δεν ήταν πράξη φρίκης, αλλά στρατηγική. Οι οικογένειες που έπαιρναν μέρος σε αιματηρές βεντέτες έπρεπε να στείλουν μήνυμα. Και το κρανίο, σε περίοπτη θέση ή με τέτοια χρήση, λειτουργούσε σαν αφανής γλώσσα που έλεγε στους άλλους “εδώ δεν παίζουμε”.

Η συγκεκριμένη πρακτική απαντά και σε άλλες πολεμικές κουλτούρες: στους Σκύθες, στους Ούννους, στους Τατάρους, στους πολεμιστές των Βαλκανίων. Η Μάνη δεν αποτελούσε εξαίρεση στον κανόνα των άγριων συνόρων. Απλώς, εκεί, το σώμα και το σύμβολο συγχωνεύονταν. Δεν υπήρχε απόσταση ανάμεσα στο μακάβριο και το ηρωικό. Το κρανίο ενός εχθρού δεν ήταν βαρβαρότητα για τους ντόπιους. Ήταν τρόπαιο. Όχι για να το θαυμάσουν, αλλά για να το χρησιμοποιήσουν. Το κρασί, που αλλού συμβολίζει τη χαρά, εδώ γινόταν εργαλείο ψυχολογικής κυριαρχίας.

Όσοι περιηγητές κατέγραψαν τέτοια γεγονότα, όπως ο Pouqueville ή ο Leake, τα περιγράφουν με φρίκη. Όμως δεν τα αμφισβητούν. Κι αυτό έχει τη σημασία του. Δεν ήταν φαντασία· ήταν τοπική πραγματικότητα. Σε έναν τόπο όπου ο θάνατος ήταν συχνός, η παρουσία του εχθρού διαρκούσε ακόμη κι όταν εκείνος είχε πάψει να αναπνέει. Κι έτσι, η μνήμη του δεν χανόταν σε μια ταφή. Έμενε, υπενθυμιζόταν και, κάποιες φορές, γινόταν κυριολεκτικά ποτήρι.