Δεν είχε στρατό, δεν είχε όπλα, και όμως μπήκε στον πόλεμο. Τι έκανε το Βατικανό στον Β’ Παγκόσμιο;

Μέσα στον πιο αιματηρό πόλεμο της σύγχρονης ιστορίας, ένα μικροσκοπικό κράτος χωρίς στρατό και χωρίς φυσικά σύνορα, βρέθηκε στο επίκεντρο των πιο περίπλοκων διπλωματικών ελιγμών. Το Βατικανό, η έδρα της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας, κήρυξε ουδετερότητα. Μα η σιωπή του δεν ήταν αθώα.

Ο Πάπας Πίος ΙΒ’, από την πρώτη στιγμή της ναζιστικής επίθεσης στην Πολωνία το 1939, έστειλε μηνύματα για ειρήνη. Ωστόσο, αρνήθηκε να καταδικάσει δημόσια τον Χίτλερ, ακόμη και όταν τα νέα για το Ολοκαύτωμα είχαν γίνει γνωστά μέσα από εκκλησιαστικά δίκτυα. Η Εκκλησία ήξερε. Και όμως, δεν μίλησε ανοιχτά.

Ο Πάπας προσπαθούσε να διατηρήσει έναν ρόλο υπεράνω των κρατών, πιστεύοντας ότι μια ανοιχτή καταδίκη θα οδηγούσε σε μαζικότερους διωγμούς καθολικών στην κατεχόμενη Ευρώπη. Πολλοί τον κατηγόρησαν για σιωπή. Άλλοι λένε πως πίσω από τα φώτα, βοήθησε μυστικά χιλιάδες Εβραίους να διαφύγουν μέσω καθολικών δικτύων.

Οι κατακόμβες και τα μοναστήρια της Ρώμης έκρυψαν ανθρώπους. Κληρικοί έδιναν ψεύτικα πιστοποιητικά βάφτισης. Το Βατικανό, χωρίς να παραδεχτεί ποτέ επισήμως κάτι τέτοιο, χρησιμοποίησε την ουδετερότητά του ως κάλυψη για να κάνει διαπραγματεύσεις και να προστατέψει ζωές. Όμως, βοήθησε και ναζιστές εγκληματίες να διαφύγουν.

Το λεγόμενο “Ratline” οργανώθηκε από καθολικά δίκτυα στην Ιταλία και την Ισπανία. Μέσω αυτών, διαβόητοι εγκληματίες όπως ο Άντολφ Άιχμαν και ο Γιόζεφ Μένγκελε πέρασαν στην Λατινική Αμερική. Τα ίχνη οδηγούν σε μοναστήρια και καρδιναλίους. Το Βατικανό δεν έδωσε ποτέ απαντήσεις.

Την ώρα που καίγονταν πόλεις και έσβηναν ολόκληροι λαοί, ο Πάπας κρατούσε μια πένα. Έγραφε διαμαρτυρίες, έστελνε γράμματα, πίεζε διπλωμάτες. Μα η φωνή του δεν ακούστηκε ποτέ στο ραδιόφωνο να καταγγέλλει την Τελική Λύση. Δεν ανέφερε καν τη λέξη “Εβραίοι” στις επίσημες ομιλίες του.

Η πόλη του Βατικανού δεν βομβαρδίστηκε ποτέ, παρότι ήταν στην καρδιά της Ιταλίας. Οι Σύμμαχοι σεβάστηκαν την ουδετερότητά της. Αλλά και ο Μουσολίνι, ακόμα και όταν καταρρέει το φασιστικό καθεστώς, δεν αγγίζει τον Πάπα. Υπήρχε ένα άτυπο τείχος προστασίας γύρω από αυτό το κράτος των 44 εκταρίων.

Μετά τον πόλεμο, ο Πίος ΙΒ’ δεν δικάστηκε, ούτε ανακρίθηκε. Οι φωνές που τον κατηγόρησαν έφτασαν μέχρι τη δεκαετία του ’90, όταν άνοιξαν τα αρχεία. Το ερώτημα παραμένει. Ήταν η σιωπή του πράξη σοφίας ή συνενοχής; Η ιστορία δεν δίνει εύκολες απαντήσεις, αλλά οι πληγές από εκείνα τα χρόνια συνεχίζουν να αιμορραγούν.