Δίδασκε στην Αλεξάνδρεια, έψαχνε σε μοναστήρια του Αγίου Όρους, και βρήκε έναν άγνωστο κώδικα των Ηθικών του Πλουτάρχου

Ήταν η εποχή που η Αλεξάνδρεια κρατούσε ακόμα κάτι από την παλιά της ακτινοβολία. Ένα ζωντανό ελληνικό σχολείο, ένας φιλόλογος με πάθος για το παρελθόν και μια αποστολή που θα τον έφερνε μέχρι τα μοναστήρια του Αγίου Όρους, όχι για να προσευχηθεί, αλλά για να ψάξει. Ο Γρηγόριος Βερναρδάκης δίδασκε τα παιδιά των Ελλήνων της Αιγύπτου, αλλά τα μάτια του ήταν στραμμένα στους αιώνες.

Γεννημένος στη Μυτιλήνη το 1848, είχε σπουδάσει στην Αθήνα, τη Λειψία και το Βερολίνο. Αλλά η αληθινή του αγάπη ήταν οι σκονισμένοι τόμοι και τα παραγνωρισμένα χειρόγραφα. Στο Καΐρο και την Αλεξάνδρεια, δεν ήταν απλός εκπαιδευτικός· ήταν ένας άνθρωπος που πίστευε πως η αναζήτηση ενός παλιού κειμένου μπορεί να αλλάξει τον τρόπο που βλέπουμε την Ιστορία.

Κάποια στιγμή ανάμεσα στα μαθήματα, τις σημειώσεις και τα διοικητικά καθήκοντα, ξεκίνησε να κυνηγάει έναν θρύλο. Υπήρχε, λέει, ένας άγνωστος κώδικας με κείμενα του Πλουτάρχου – όχι μεταφράσεις, ούτε αντιγραφές του Μεσαίωνα, αλλά κάτι παλαιότερο. Η έρευνά του τον έφερε στο Άγιον Όρος, σε μία εποχή που τα μοναστήρια δεν άνοιγαν εύκολα τις βιβλιοθήκες τους σε φιλολόγους.

Κι όμως, τα κατάφερε. Δεν βρήκε απλώς έναν κώδικα. Βρήκε αυτόν που άλλαξε τα δεδομένα: έναν χειρόγραφο τόμο με άγνωστες εκδοχές των Ηθικών του Πλουτάρχου, που ως τότε οι περισσότεροι θεωρούσαν ότι είχαν ήδη ερευνηθεί εξαντλητικά. Η ανακάλυψή του τον έκανε γνωστό στους ακαδημαϊκούς κύκλους όλης της Ευρώπης. Και η έκδοση που ετοίμασε –σε επτά τόμους!– έμεινε σημείο αναφοράς για δεκαετίες.

Ο Γρηγόριος Βερναρδάκης δεν σταμάτησε εκεί. Έγραψε λεξικά, ανέλυσε τον Θουκυδίδη, σχολίασε τον Στράβωνα και δίδαξε για 25 χρόνια στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Από το 1904 μέχρι το 1905 ήταν και κοσμήτορας της Φιλοσοφικής. Μα ίσως τίποτε από όλα αυτά δεν είχε την αίγλη εκείνης της πρώτης του ανακάλυψης.

Πολλοί καθηγητές δίδαξαν, λίγοι όμως τόλμησαν να σκαλίσουν τα άδυτα του Άθωνα για να φέρουν στο φως μια κρυμμένη σελίδα της αρχαιότητας. Ο Βερναρδάκης το έκανε. Και χάρη σ’ αυτόν, ο Πλούταρχος μιλάει σήμερα με φωνή λίγο πιο καθαρή.