Έφτιαξε τον πρώτο χάρτη της νεότερης Ελλάδας και πήγε ο ίδιος στην Πρέβεζα για να χαράξει τα σύνορα

Δεν ήταν στρατηγός. Δεν ήταν πολιτικός. Δεν ήταν ούτε καν διπλωμάτης. Ο Αντώνιος Μηλιαράκης ήταν ιστορικός και γεωγράφος. Και όμως, του εμπιστεύτηκαν το πιο κρίσιμο έργο της εποχής του: να βοηθήσει στον καθορισμό των συνόρων του ελληνικού κράτους. Τον έστειλαν το 1879 στην Πρέβεζα, στην τότε Οθωμανική Αυτοκρατορία, μαζί με την τριμερή επιτροπή που θα αποφάσιζε ποια γη θα γίνει Ελλάδα.

Ο Μηλιαράκης δεν πήγε απροετοίμαστος. Για χρόνια χαρτογραφούσε κάθε σπιθαμή ελληνικής γης. Έγραφε βιβλία που κανείς δεν είχε ξαναγράψει. Μάζευε στατιστικά, εθνολογικά και ιστορικά δεδομένα για κάθε νησί, κάθε χωριό, κάθε γλωσσική ομάδα. Δεν τον ενδιέφερε μόνο ο χάρτης — τον ενδιέφερε η ψυχή του τόπου.

Όταν ξέσπασε η Κρητική Επανάσταση του 1866, ανέλαβε ρόλο στη «Κεντρική Επιτροπή». Όχι με όπλο αλλά με χαρτί και πέννα. Δεν του άρεσε να βρίσκεται στο προσκήνιο. Το 1862 είχε διοριστεί στενογράφος στη Βουλή — και παρέμεινε εκεί για όλη του τη ζωή. Ένας σιωπηλός υπηρέτης της Ιστορίας.

Το 1882 ήταν από τους ανθρώπους που ίδρυσαν την Ιστορική και Εθνολογική Εταιρεία της Ελλάδος. Έγινε ισόβιος γραμματέας και παρέδωσε έργο που ακόμα και σήμερα θεωρείται ανεκτίμητο. Τα «Κυκλαδικά», η «Ιστορία του Βασιλείου της Νίκαιας και του Δεσποτάτου της Ηπείρου» και η «Νεοελληνική Γεωγραφική Φιλολογία» βραβεύτηκαν στο εξωτερικό — η Ελλάδα τον τιμούσε σιωπηλά, η Ευρώπη με μετάλλια.

Πίστευε ότι η γνώση της γεωγραφίας δεν είναι υπόθεση χάρτη. Είναι υπόθεση πολιτισμού. Το 1876 έγραψε ένα μικρό βιβλίο για τον Σκεντέρμπεη, για να αντικρούσει γερμανικές θεωρίες περί σλαβικής καταγωγής του ήρωα. Για τον Μηλιαράκη, η ιστορία ήταν ευθύνη — όχι αφήγηση.

Έζησε και πέθανε στην Αθήνα, το 1905. Η Ελλάδα την οποία είχε ο ίδιος χαρτογραφήσει, είχε πια αλλάξει. Ήταν μεγαλύτερη, εντονότερη, πιο έτοιμη να μπει στον 20ό αιώνα. Και είχε, χάρη σ’ εκείνον, μια σαφή εικόνα του εαυτού της πάνω στον χάρτη.