Ελληνική μαφία από τα παλιά. Ανακάλυψε κάτι που τους χάλαγε τους αριθμούς και τον εξαφάνισαν, μάλλον τον έριξαν από πλοίο

Η σκηνή στήνεται στη νότια Ιταλία του 5ου π.Χ. αιώνα. Όχι στη Ρώμη, όχι σε κάποια ρωμαϊκή λεγεώνα, αλλά μέσα σε ελληνικές αποικίες, όπου ο ελληνικός λόγος ακουγόταν καθαρά, οι ναοί ήταν δωρικοί, και οι άνθρωποι μιλούσαν για αριθμούς, ψυχές και αναγεννήσεις. Εκεί, στην Κρότωνα και στον Μεταπόντιο, δεν ανθούσε μόνο το εμπόριο και η τέχνη, αλλά και μια από τις πιο μυστικοπαθείς φιλοσοφικές κοινότητες της αρχαιότητας: οι Πυθαγόρειοι. Στο κέντρο αυτής της κοινότητας, ο Πυθαγόρας δεν ήταν απλώς φιλόσοφος. Ήταν σχεδόν θρησκευτικός ηγέτης, επικεφαλής μιας ομάδας που πίστευε πως οι αριθμοί κυβερνούν τα πάντα. Όλα έπρεπε να είναι λόγοι φυσικών αριθμών. Ό,τι δεν μπορούσε να αποδοθεί με κλάσματα, δεν έπρεπε να υπάρχει.

Αυτό το σύστημα, αρμονικό και άκαμπτο, δεν σήκωνε εκπλήξεις. Και τότε εμφανίστηκε ο Ίππασος. Έλληνας και αυτός, φιλόσοφος και μαθηματικός, μέλος της κοινότητας, αλλά με μια κρίσιμη διαφορά: δεν πίστευε στα ταμπού. Ή τουλάχιστον, ήθελε να τα δοκιμάσει. Στην προσπάθειά του να μελετήσει τις αναλογίες των πλευρών στο κανονικό πεντάγωνο, ο Ίππασος βρέθηκε μπροστά σε κάτι που οι Πυθαγόρειοι δεν μπορούσαν να χωνέψουν: την ύπαρξη ενός αριθμού που δεν μπορούσε να γραφτεί ως λόγος δύο ακεραίων. Μια ποσότητα που δεν ήταν ρητή. Μια απειλή στο οικοδόμημα που είχαν στήσει.

Η ανακάλυψη του άρρητου αριθμού δεν ήταν απλώς μια μαθηματική στιγμή. Ήταν βλασφημία. Ήταν σαν να έλεγε ότι το σύμπαν δεν ήταν φτιαγμένο με τάξη και αριθμούς, αλλά με κάτι αχαρτογράφητο, άλογο, ίσως και χαοτικό. Για τους Πυθαγορείους, αυτό δεν μπορούσε να γίνει αποδεκτό. Η σχολή τους είχε κανόνες, είχε ιεραρχία, είχε εσωτερικά και εξωτερικά μυστικά. Και πάνω απ’ όλα, είχε μια πίστη που δεν δεχόταν παραφωνίες. Ο Ίππασος δεν αρκέστηκε στο να το ανακαλύψει. Το είπε. Το διέρρευσε. Και τότε, σύμφωνα με την πιο μακάβρια εκδοχή, τον πέταξαν από ένα πλοίο στο νερό. Όχι επειδή έκανε λάθος, αλλά επειδή είχε δίκιο.

Η ιστορία του θανάτου του Ίππασου είναι βυθισμένη στην ομίχλη της αρχαιότητας. Κανείς δεν μπορεί να την επιβεβαιώσει με ακρίβεια, αλλά η επανάληψή της από διάφορους συγγραφείς – με λεπτομέρειες όπως το «θάνατος στη θάλασσα» ή η «θεϊκή τιμωρία» – αποκαλύπτει ότι το σοκ της ανακάλυψής του δεν μπορούσε να ξεχαστεί. Ήταν ο πρώτος που μίλησε για κάτι «που δεν βγαίνει». Ο πρώτος που απέδειξε ότι τα μαθηματικά δεν ήταν πάντα καθαρά, τακτοποιημένα και λογικά. Και ο πρώτος που, σύμφωνα με την παράδοση, τιμωρήθηκε γι’ αυτό με απόλυτο τρόπο.

Οι Πυθαγόρειοι δεν ήταν απλώς φιλόσοφοι με το βλέμμα στραμμένο στα άστρα. Ήταν κοινότητα με εσωτερικούς όρκους, με αυστηρούς κανόνες σιωπής, με δομή σχεδόν μυητική. Όποιος πρόδιδε μυστικά, αποκλειόταν ή εξοστρακιζόταν. Στην περίπτωση του Ίππασου, φαίνεται πως αυτό δεν ήταν αρκετό. Οι αναφορές στον μυστηριώδη θάνατό του δεν είναι απλώς θρύλος. Είναι ένδειξη ότι κάποιος έσπασε τους κανόνες και βγήκε εκτός συστήματος — όχι μόνο φιλοσοφικά, αλλά και φυσικά.

Η ανακάλυψη των άρρητων αριθμών δεν μπήκε στη μαθηματική ιστορία ως θρίαμβος αλλά ως τραγωδία. Δεν ήταν μαθηματικό πανηγύρι αλλά ρήξη. Και ίσως αυτός να είναι και ο λόγος που ο Ίππασος δεν έγινε ποτέ ευρέως γνωστός. Δεν ταίριαζε με το ιδανικό του Έλληνα σοφού που με αρμονία και λογική οδηγεί στο φως. Ο Ίππασος ανακάλυψε ένα ρήγμα, και το πλήρωσε με σιωπή, ίσως και με τη ζωή του. Το ερώτημα παραμένει: τον έριξαν από το πλοίο επειδή μίλησε, ή επειδή είχε δίκιο;