Έσκαψαν σε ένα χωράφι της Τήνου, και βρήκαν την εικόνα που συγκλόνισε ολόκληρη την Ελλάδα

Σήμερα, 30 Ιανουαρίου 2026, κλείνουν 203 χρόνια από τη μέρα που βγήκε από το χώμα η εικόνα που οι Τηνιοί λένε Μεγαλόχαρη, και η Εκκλησία ονομάζει Ευαγγελίστρια, γιατί δείχνει τον Ευαγγελισμό και όχι κάτι άλλο. Η Παναγία Τήνου είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την ιστορία και τον πολιτισμό του νησιού.

Η ιστορία δεν ξεκινά το 1823. Ξεκινά νωρίτερα, με αγωνία και φήμες σε ένα νησί που ακούει για πόλεμο και επανάσταση, και προσπαθεί να σταθεί όρθιο με λίγα μέσα και με πολύ φόβο για αρρώστιες και πείνα. Στις αφηγήσεις της Τήνου, ακούς πρώτα για μια παλιά υπόδειξη το 1821 που δεν έφερε αποτέλεσμα, και μετά ακούς για κάτι που γράφτηκε στη μνήμη του νησιού ως καθαρή εντολή, με όνομα και ημερομηνίες, τον Ιούλιο του 1822.

Τρεις Κυριακές, 9, 16 και 23 Ιουλίου 1822, η μοναχή Πελαγία στο Κεχροβούνι λέει ότι βλέπει το ίδιο όραμα και ακούει την ίδια επιμονή να ψάξουν στο χωράφι για τον θαμμένο ναό και για την εικόνα, και να χτίσουν εκεί ναό.

Η Πελαγία δεν είναι κάποιο ισχυρό πρόσωπο. Είναι μια μοναχή με ήσυχη ζωή, και αυτό το κάνει πιο δυνατό στα μάτια των ανθρώπων της εποχής, γιατί όλοι ρωτάνε το ίδιο πράγμα. Γιατί σε εκείνη, και γιατί τόσο επίμονα, και γιατί τώρα.

Γαβριήλ

Ο τότε εκκλησιαστικός ηγέτης του νησιού, Γαβριήλ, μπαίνει στην ιστορία όταν η Πελαγία μεταφέρει αυτό που λέει ότι είδε, και το θέμα φτάνει σε επιτροπές και σε κατοίκους, και απόφαση να γίνουν εργασίες που δεν θα είναι πια λόγια. Αρχές Σεπτεμβρίου 1822 αρχίζουν σκαψίματα, και οι αφηγήσεις μιλάνε για ερείπια και πέτρες από παλαιότερους ναούς, και για έναν χώρο που είχε στρώματα ιστορίας και λατρείας πολύ πριν από το 1821.

Οι μέρες περνάνε και οι άνθρωποι κουράζονται, γιατί το σκάψιμο θέλει χέρια και αντοχή, και δεν βγαίνει τίποτα που να δικαιώνει τον θόρυβο, και κάποιοι αρχίζουν να γελάνε και να λένε ότι όλα αυτά είναι όνειρα.Στο ίδιο διάστημα, οι αφηγήσεις μιλάνε για αρρώστια που τρομάζει το νησί, και για μια λέξη που ακούγεται βαριά σε κάθε σπίτι, πανώλη. Και μέσα σε αυτό το κλίμα, η πίστη και ο πανικός μπλέκονται, και οι άνθρωποι ψάχνουν σημάδι.

Πρώτη του χρόνου, 1 Ιανουαρίου 1823, γίνεται κάτι που μένει σαν ιστορία που την λένε ακόμα και σήμερα. Ότι σε εκείνο το χωράφι ένα ξεροπήγαδο γέμισε νερό την ώρα που το χρειάζονταν, και το είδαν ως σημάδι ότι δεν σκάβουν μάταια.

Από εκεί και μετά, η δουλειά γίνεται πιο σκληρή και πιο πεισματική, γιατί τώρα υπάρχει και το πρακτικό ζήτημα να ετοιμαστεί χώρος, να στηθεί κάτι σαν μικρός ναός, και να πατήσει ο κόσμος σε κάτι χειροπιαστό.

Η στιγμή που χτύπησε η αξίνα, και ο κόσμος κατάλαβε ότι βρήκε κάτι τεράστιο

30 Ιανουαρίου 1823, ημέρα των Τριών Ιεραρχών, όταν οι εθελοντές δουλεύουν στο σκάψιμο, μια αξίνα χτυπάει σε ξύλο. Και αυτό που βγαίνει δεν είναι πέτρα, δεν είναι απλό σανίδι. Είναι εικόνα θαμμένη, και οι αφηγήσεις λένε ότι βρέθηκε σπασμένη σε δύο κομμάτια.

Για το όνομα του εργάτη, θα το δεις να αλλάζει ανάλογα με το κείμενο. Άλλοι λένε Εμμανουήλ Μάτσας, άλλοι λένε Δημήτριο Βλάσση. Και αυτό που μένει σταθερό είναι η πράξη. Ότι το εργαλείο χτύπησε και η εικόνα βγήκε χωρισμένη, και τα δύο μέρη βρέθηκαν και ενώθηκαν. Το ένα κομμάτι δείχνει την Θεοτόκο σε στάση ταπεινή με σκυμμένο κεφάλι, και το άλλο τον Αρχάγγελο Γαβριήλ, που στις περιγραφές κρατά κρίνο. Και ολοκληρώνεται η παράσταση του Ευαγγελισμού, με το μήνυμα που αλλάζει τα πάντα στην ορθόδοξη πίστη.

Αφηγήσεις μιλάνε και για ίχνη φωτιάς στην πίσω πλευρά, και για θάψιμο που κράτησε χρόνια, και για πρόσωπα που έδειχναν να έχουν μείνει πιο καθαρά από άλλα σημεία, και αυτό ενίσχυσε την πεποίθηση ότι είναι εικόνα που δεν την αγγίζει ο χρόνος όπως τις άλλες.

Η είδηση φεύγει από τη Χώρα και ανεβαίνει στα χωριά, και γυρίζει πίσω σαν κύμα, και οι άνθρωποι κατεβαίνουν με φανάρια, γιατί πέφτει νύχτα. Και έτσι γεννιέται μια εικόνα που είναι σαν σκηνή ταινίας, χιλιάδες μικρά φώτα να κινούνται στα μονοπάτια. Αυτή η μνήμη δέθηκε με το σημερινό έθιμο των Φαναρακίων, που ζει κάθε χρόνο στα τέλη Γενάρη, με μαθητές και πομπές και φώτα και διαδρομές μέσα στη Χώρα.

Λίγο μετά την εύρεση, οι αφηγήσεις λένε ότι η αρρώστια υποχώρησε, και ο κόσμος το είπε θαύμα. Και έτσι η εικόνα έγινε για πολλούς η απάντηση, σε μια περίοδο που όλοι ήθελαν κάτι να πιστέψουν για να αντέξουν.

Η συγκυρία είναι σκληρή. Είμαστε μέσα στην Ελληνική Επανάσταση, και η είδηση της Τήνου ταξιδεύει σε νησιά και σε λιμάνια και σε στρατόπεδα, και μπαίνει στο μυαλό πολλών σαν στήριγμα και σαν υπόσχεση ότι κάτι γίνεται υπέρ τους.

Πολύ γρήγορα, η ιστορία δεν είναι μόνο θρησκευτική. Γίνεται και εθνική, γιατί το προσκύνημα αρχίζει να συγκεντρώνει δωρεές και τάματα και πράγματα αξίας, και έτσι στηρίζεται η ανέγερση του ναού, και μαζί του μια νέα ιδέα, ότι το νέο κράτος μπορεί να χτίσει κάτι μεγάλο.

Ο μεγάλος ναός που βλέπεις σήμερα δεν φύτρωσε σε μια μέρα. Οι εργασίες αρχίζουν το 1823 και προχωρούν για χρόνια, και το συγκρότημα φτάνει στη μορφή που ξέρουμε, με ορόσημα που ακούς συνέχεια στη βιβλιογραφία και στις ξεναγήσεις. Και ένα από τα πιο σταθερά είναι το 1880, ως τέλος της μεγάλης διαδρομής των έργων.

Στο κέντρο του συγκροτήματος υπάρχει ο πάνω ναός, και κάτω ο χώρος της εύρεσης, που ο κόσμος τον λέει Κάτω Ναό, και τον συνδέει με τη Ζωοδόχο Πηγή και με το αγίασμα και με την ιδέα ότι εκεί κάτω ακουμπάς στο σημείο που άνοιξε το χώμα. Γύρω από την εικόνα μαζεύονται τάματα σε χρυσό, σε ασήμι, σε πλάκες, σε κοσμήματα. Και με τα χρόνια, η εικόνα ντύνεται με αφιερώματα, και αυτό που μένει να φαίνεται πιο καθαρά είναι τα πρόσωπα. Και αυτό το βλέπεις και σήμερα όταν στέκεσαι μπροστά της. Η παράδοση για την προέλευση της εικόνας ακούγεται δυνατά, και λέει ότι μπορεί να είναι του Ευαγγελιστή Λουκά. Αλλά αυτό μένει σε επίπεδο παράδοσης, και οι πιο προσεκτικές παρουσιάσεις το λένε χωρίς να το κλειδώνουν ως ιστορική απόδειξη.

Το προσκύνημα

Το προσκύνημα δεν μένει μόνο στη λατρεία. Οργανώνεται και διοικείται, και αποκτά θεσμικό σώμα με κανονισμούς και επιτροπές. Και έτσι γεννιέται το Πανελλήνιο Ιερό Ίδρυμα Ευαγγελιστρίας Τήνου, που αναλαμβάνει να διαχειριστεί έσοδα, έργο και κοινωνική προσφορά.

Μια από τις πιο χειροπιαστές αποδείξεις της κοινωνικής πλευράς είναι ότι μέχρι τον Οκτώβριο του 1833 αναφέρεται ότι χρηματοδοτούνται 11 σχολεία. Και αυτό για την εποχή είναι πράξη κράτους, πριν προλάβει το κράτος να σταθεί σωστά.

Η κλοπή της εικόνας

Με τα χρόνια, το Ίδρυμα δεν μένει μόνο στην Τήνο. Γίνεται σημείο αναφοράς για υποτροφίες, για τέχνες, για γράμματα, και για βοήθεια σε ανθρώπους που δεν έχουν μέσα. Και αυτό είναι μέρος της ιστορίας της Μεγαλόχαρης και όχι υποσημείωση. Το 1842 έρχεται ένα σοκ που ακόμα το λένε με θυμό και ντροπή. Η εικόνα κλέβεται, και οι αφηγήσεις μιλάνε για τον δράστη και για κρύψιμο και για αναστάτωση, και τελικά για επιστροφή και για δεύτερη πομπή που μένει ως μνήμη και ως ετήσια αναφορά.

Στο συγκρότημα υπάρχει και χώρος με κειμήλια. Και εκεί αναφέρονται πράγματα που δεν είναι θρύλος, είναι εκθέματα, όπως η Χάρτα του Ρήγα και το δαχτυλίδι του Κολοκοτρώνη, που δίνουν άλλη βαρύτητα στη σχέση θρησκείας και εθνικής ιστορίας. Ο εορταστικός κύκλος χτίζει ρυθμό στον χρόνο του νησιού, και έχει τέσσερις κορυφές που τις ξέρει όλο το Αιγαίο και ολόκληρη η Ελλάδα. 30 Ιανουαρίου για την εύρεση, 25 Μαρτίου για τον Ευαγγελισμό, 23 Ιουλίου για τη μνήμη της Πελαγίας, και 15 Αυγούστου για την Κοίμηση.

Καταδρομικό Έλλη

Στις 15 Αυγούστου, το προσκύνημα παίρνει και έναν άλλο βαρύ ιστορικό ήχο, επειδή η ημέρα δέθηκε με τον τορπιλισμό του καταδρομικού Έλλη το 1940. Και έτσι η Τήνος γίνεται ταυτόχρονα τόπος θρησκευτικής συγκίνησης και τόπος εθνικής μνήμης.

Αν ακούσεις ιστορίες για την Τήνο, θα ακούσεις και για το πώς ανεβαίνουν πολλοί από το λιμάνι ως τον ναό στα γόνατα, ως τάμα. Και αυτό είναι κομμάτι της εικόνας του νησιού, που δεν εξηγείται με μια πρόταση, γιατί είναι μίξη σώματος, πίστης και παράδοσης.

Σαν σήμερα

Σήμερα, 30 Ιανουαρίου 2026, η ίδια διαδρομή αναβιώνει με ακολουθίες, μεταφορά της εικόνας στον κάτω χώρο της εύρεσης, αγρυπνίες, λειτουργία και πομπή στους δρόμους. Και η ημερομηνία κουμπώνει πάνω στην εορτή των Τριών Ιεραρχών, όπως κουμπωσε και το 1823. Και αυτό για πολλούς είναι λεπτομέρεια που τους κάνει να ανατριχιάζουν.