Έθαψαν τις κόρες τους με πήλινες κούκλες. Τι έκρυβαν τα ταφικά παιχνίδια των Ελλήνων της Ιταλίας

Ένα κοριτσάκι, νεκρό. Και δίπλα του, μια πήλινη μορφή, με πρησμένα βλέφαρα και τεντωμένα χέρια. Δεν έχει στόμα που να γελάει, μόνο μάτια που κοιτάνε πίσω σου. Δεν ήταν κούκλα όπως τις φτιάχνουμε σήμερα. Ήταν τελετουργικό αντίο. Ήταν συνοδός στο τελευταίο ταξίδι.

Στην Κάτω Ιταλία, στους ελληνικούς αποικιακούς τάφους του Τάραντα και του Μεταπόντιου, βρέθηκαν εκατοντάδες τέτοιες φιγούρες. Μικρές, καθιστές, ντυμένες με χιτώνες, άλλες γυμνές, άλλες να κρατούν βρέφη, άλλες να είναι οι ίδιες παιδιά. Όλες πήλινες. Όλες βουβές.

Μερικές κάθονταν με τα πόδια τεντωμένα μπροστά, άλλες ημίγυμνες, με μαλλιά τραβηγμένα πίσω και δεμένα σε κόμπο. Φορούσαν στεφάνες και φύλαγαν μυστικά στα χέρια τους. Δεν ήταν απλά παιχνίδια. Ήταν κάτι ανάμεσα σε θεότητα και παιδί. Ένας ενδιάμεσος κρίκος ανάμεσα στη ζωή και τον θάνατο.

Τα καλούπια που τις έφτιαξαν χρησιμοποιούνταν ξανά και ξανά. Άλλαζαν μόνο μικρές λεπτομέρειες — ένα νέο βλέφαρο, μια άλλη πόζα, ένα μωρό που προστίθεται στα χέρια. Ορισμένοι τεχνίτες δούλευαν με τόση επιμέλεια που φαίνεται πως ήξεραν τι σημαίνει να αποχαιρετάς ένα παιδί. Άλλοι έφτιαχναν βιαστικά καλούπια, με αδέξια χέρια και επίπεδες πλάτες. Αλλά και αυτές οι φιγούρες, ακόμα και οι πιο απλές, ήταν ιερές.

Μια γυναίκα σε ένα από τα πιο παλιά καλούπια κρατάει ένα βρέφος. Δεν βλέπεις το πρόσωπό του, μόνο το πόδι. Το υπόλοιπο έχει χαθεί με τον χρόνο. Άλλες φιγούρες είναι διπλές: μια κόρη ξαπλωμένη σε ανάκλιντρο και μια άλλη μορφή καθισμένη δίπλα της — ίσως η μητέρα, ίσως η ψυχή της.

Σε κάποιες περιπτώσεις, οι τεχνίτες ξαναχρησιμοποιούσαν καλούπια για θεές ή για συμποσιακές γυναικείες φιγούρες και τα προσαρμόζαν για παιδικές ταφές. Άλλαζαν τα χέρια, πρόσθεταν βλέμμα και αθωότητα. Το αποτέλεσμα ήταν συγκλονιστικό: ένας ενήλικος κορμός με παιδικά χέρια και πρόσωπο. Μια ζωή που διακόπηκε πρόωρα. Μια μνήμη που επαναχρησιμοποιείται.

Μέχρι και τον 4ο αιώνα π.Χ., αυτές οι τερακότες γίνονταν ολοένα και πιο λεπτομερείς. Κάποιες είχαν τρύπες στα αυτιά για σκουλαρίκια. Άλλες κρατούσαν καλάθια ή καρπούς, όπως οι προσφορές των ζωντανών στους θεούς. Μια συγκεκριμένη φιγούρα έχει τόσο καθαρά χαραγμένα φρύδια, που μοιάζει να σε παρακολουθεί. Στην ουσία δεν κοιτάει. Περιμένει.

Δεν υπάρχει βεβαιότητα για το τι ακριβώς αντιπροσώπευαν. Ήταν θεότητες προστασίας; Ήταν απεικονίσεις των ίδιων των νεκρών παιδιών; Ήταν “κούκλες” ή ήταν φορείς ψυχής; Μια απάντηση δεν δόθηκε ποτέ. Οι αρχαιολόγοι απλώς περιγράφουν. Το χώμα όμως τις θυμάται αλλιώς.

Σε έναν από τους πιο παλιούς τάφους βρέθηκε κορίτσι θαμμένο με καθιστή φιγούρα στην αγκαλιά, τα κεφάλια τους τόσο κοντά, που έμοιαζαν σαν να μιλούσαν ακόμη. Ο χρόνος σιώπησε και τις δύο. Αλλά το πήλινο στόμα έμεινε ανοιχτό.