Γιατί δεν έχουμε σήμερα αρχαίες ελληνικές ζωγραφιές όπως έχουμε τη Μόνα Λίζα;

Η Αρχαία Ελλάδα λάτρευε τη μορφή, το φως και την ισορροπία. Έδωσε στον κόσμο τη γλυπτική, την αρχιτεκτονική, το δράμα και τα μαθηματικά. Κι όμως, από τη ζωγραφική της, δεν έχουμε σχεδόν τίποτα. Ούτε έναν πίνακα, ούτε μία μορφή σε ξύλο ή καμβά που να στέκεται απέναντί μας όπως η Μόνα Λίζα στο Λούβρο.

Και όμως, υπήρχαν. Ο Παυσανίας, ο Πλίνιος ο Πρεσβύτερος και άλλοι αρχαίοι συγγραφείς περιγράφουν πίνακες τόσο διάσημους που ολόκληρες πόλεις τους τοποθετούσαν σε ναούς ή δημόσια κτίρια. Ο Απελλής ζωγράφισε την Αφροδίτη Ανδυομένη. Ο Ζεύξις φιλοτέχνησε σταφύλια που ξεγελούσαν τα πουλιά. Ο Πολύγνωτος έντυσε με εικόνες ολόκληρες στοές. Κανένα από αυτά δεν διασώθηκε.

Η εξήγηση είναι απλή και σκληρή. Οι Έλληνες ζωγράφιζαν σε υλικά φθαρτά: σε ξύλο, σε γύψο, σε λεπτά τοιχώματα που δεν άντεξαν τον χρόνο. Δεν υπήρχε καμβάς από λινό ή βαμβάκι όπως στην Αναγέννηση. Δεν υπήρχαν ούτε μουσεία να προστατεύσουν τα έργα, ούτε αντιγραφές υψηλής πιστότητας.

Η ζωγραφική συχνά κοσμούσε χώρους που χάθηκαν με τους αιώνες. Τα σπίτια των πλουσίων, οι δημόσιες στοές, τα νεκροταφεία. Η Ρώμη κατέκτησε, η υγρασία αποσάθρωσε, οι σεισμοί ισοπέδωσαν. Ό,τι δεν κλάπηκε ή δεν ανακυκλώθηκε, απλώς σάπισε στο χώμα.

Αυτό που διασώθηκε είναι ό,τι ήταν ψημένο, σκληρό, άφθαρτο. Τα αγγεία. Εκεί είδαμε σκηνές που μας θυμίζουν ότι η ελληνική ζωγραφική υπήρξε: έρωτες, θεοί, μονομαχίες, μυστήρια. Αλλά δεν ήταν αυτά το κορυφαίο δείγμα της τέχνης τους. Ήταν η «λαϊκή» τους ζωγραφική, όχι η αριστοκρατική.

Στη Σαντορίνη και στη Βεργίνα βρήκαμε τοιχογραφίες. Στην Πομπηία, η τέχνη Ελλήνων ζωγράφων σώθηκε μόνο επειδή καλύφθηκε από λάβα. Ούτε ένα έργο σαν κι αυτά που περιγράφει η αρχαία γραμματεία δεν σώθηκε ακέραιο. Κι αυτό μας στοιχειώνει: μια ολόκληρη τέχνη, που ο κόσμος θαύμαζε όσο και τα γλυπτά, έχει εξαφανιστεί.

Ίσως το πιο κοντινό που έχουμε σήμερα είναι οι περιγραφές. Οι λέξεις των αρχαίων που μιλούν για πρόσωπα που αναδύονταν μέσα από το χρώμα σαν να ζούσαν. Ζωγράφοι που τιμούνταν όπως οι ήρωες. Αίθουσες που δάκρυζαν όσοι τις αντίκριζαν. Κι όμως, δεν έμεινε τίποτα.

Γιατί η αρχαία ζωγραφική ήταν φτιαγμένη για να την βλέπεις εκείνη τη στιγμή. Δεν χτίστηκε για να αντέξει αιώνες. Δεν φυλάχτηκε. Δεν έγινε κειμήλιο. Έγινε ανάμνηση. Και όσο κι αν ψάξουμε, η Μόνα Λίζα της Αρχαίας Ελλάδας χάθηκε πριν καν μάθουμε πώς ήταν το χαμόγελό της.