Γιατί η Αρχαία Ελλάδα δεν είναι ανάμεσα στα λίκνα του πολιτισμού, στις περιοχές που γεννήθηκε ο ανθρώπινος πολιτισμός όπως τον ξέρουμε σήμερα

Στην παγκόσμια φαντασία, η Αρχαία Ελλάδα είναι συχνά ταυτισμένη με την αρχή του πολιτισμού. Με τις έννοιες της δημοκρατίας, της φιλοσοφίας, της τραγωδίας, της γεωμετρίας και της λογικής, μοιάζει να είναι το πνευματικό λίκνο της ανθρωπότητας. Κι όμως, όταν οι ιστορικοί και οι αρχαιολόγοι μιλούν για τα πραγματικά λίκνα του πολιτισμού, δηλαδή για τους πρώτους τόπους όπου γεννήθηκε η οργανωμένη κοινωνία, η γραφή και η πόλη, η Ελλάδα δεν περιλαμβάνεται.

Ο λόγος βρίσκεται στον ίδιο τον ορισμό του όρου «λίκνο του πολιτισμού». Δεν αναφέρεται στις πολιτισμικές ακμές ή στις πνευματικές κατακτήσεις, αλλά στις πρώτες μορφές συγκροτημένου ανθρώπινου βίου: στην εμφάνιση της γεωργίας, στη μόνιμη εγκατάσταση, στη δημιουργία γραφής και διοίκησης. Αυτά συνέβησαν σε τόπους όπως η Μεσοποταμία, η κοιλάδα του Ινδού, η Αίγυπτος, η Κίνα και η Μεσοαμερική, πολλές χιλιάδες χρόνια πριν από την άνοδο του ελληνικού πολιτισμού. Η Μεσοποταμία, για παράδειγμα, είχε αστικά κέντρα ήδη από το 3.500 π.Χ., την εποχή που στον ελληνικό χώρο υπήρχαν ακόμα διάσπαρτες νεολιθικές κοινότητες.

Η Ελλάδα εισέρχεται στο ιστορικό προσκήνιο αργότερα, με τους Μυκηναίους να αναπτύσσουν γραφή (τη Γραμμική Β) γύρω στο 1.400 π.Χ., αλλά η χρήση της ήταν περιορισμένη και αφορούσε κυρίως οικονομικά αρχεία. Δεν υπήρχε ακόμα φιλοσοφία, πολιτική θεωρία ή θέατρο. Η πραγματική ακμή του ελληνικού πολιτισμού αρχίζει αιώνες αργότερα, τον 5ο αιώνα π.Χ., την εποχή του Περικλή, του Σωκράτη και των τραγικών ποιητών. Δηλαδή περίπου 2.500 χρόνια μετά από την εμφάνιση των πρώτων πόλεων στη Σουμερία και των πυραμίδων στην Αίγυπτο.

Αξίζει να σημειωθεί ότι ακόμα και στο ελληνικό έδαφος, οι πρώτοι πολιτισμοί που πλησίασαν τα χαρακτηριστικά των λίκνων, όπως ο Μινωικός στην Κρήτη, δεν θεωρούνται ανεξάρτητοι. Δηλαδή, δεν γεννήθηκαν από μόνοι τους, αλλά επηρεάστηκαν βαθιά από τους μεγάλους πολιτισμούς της Ανατολής, ιδιαίτερα της Μεσοποταμίας και της Αιγύπτου. Οι εμπορικές επαφές, οι τεχνολογίες και οι τελετουργικές πρακτικές που έφτασαν από την Ανατολή, έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στην ανάπτυξή τους. Ο ελληνικός πολιτισμός δεν ήταν προϊόν απομόνωσης ή παρθενικής δημιουργίας, αλλά μια σύνθεση, μια δημιουργική αφομοίωση παλαιότερων πολιτισμικών ρευμάτων.

Τα λίκνα του πολιτισμού χαρακτηρίζονται επίσης από το ότι ξεκίνησαν την ανθρώπινη ιστορία από το μηδέν, με δικές τους επινοήσεις: έφτιαξαν γραφή χωρίς να την αντιγράψουν, καλλιέργησαν τη γη χωρίς εξωτερική επιρροή, δημιούργησαν θρησκείες, νόμους και τεχνολογίες πριν έρθει σε επαφή κανείς μαζί τους. Αντίθετα, η Αρχαία Ελλάδα, όσο σπουδαία κι αν είναι, δεν ήταν αφετηρία αλλά επιταχυντής. Έλαβε γνώσεις από Ανατολή και Αφρική και τις μεταμόρφωσε σε κάτι ανώτερο, πιο αφηρημένο, πιο φιλοσοφικό.

Η σημασία της Ελλάδας στην παγκόσμια ιστορία είναι αδιαμφισβήτητη, αλλά είναι διαφορετική από εκείνη των λίκνων του πολιτισμού. Η Ελλάδα δεν γέννησε τον πολιτισμό, αλλά του έδωσε φωνή, νόημα, μορφή και αυτοσυνείδηση. Αν τα λίκνα του πολιτισμού είναι τα μέρη όπου ο άνθρωπος άρχισε να ζει σε κοινωνίες, η Ελλάδα είναι το μέρος όπου άρχισε να σκέφτεται γι’ αυτό.