Γιατί η Ελλάδα δεν βγάζει πια Πλάτωνες και Αριστοτέληδες;

Όταν ο Αριστοτέλης δίδασκε στην Αθήνα, η πόλη είχε λιγότερους κατοίκους απ’ όσους έχει σήμερα μια γειτονιά της Καλλιθέας. Κι όμως, από εκεί βγήκε η ιδέα της ηθικής ως λογικής, η πρώτη συστηματική φυσική, η έννοια του πολιτεύματος. Ο Πλάτων, ο Σωκράτης, ο Αναξίμανδρος δεν χρειάστηκαν ούτε πανεπιστήμια, ούτε επιδοτήσεις. Μόνο ένα πεζοδρόμιο, μερικές ερωτήσεις και χρόνο να μιλήσουν.

Η ερώτηση γιατί η σύγχρονη Ελλάδα δεν γεννά πια τέτοιους στοχαστές είναι προβοκατόρικη. Γιατί υπονοεί ότι οι φιλόσοφοι είναι σαν τις ελιές: φυτρώνουν στο ίδιο χώμα, αν έχουν καλό ήλιο και σωστό κλάδεμα. Όμως δεν είναι έτσι. Οι στοχαστές γεννιούνται εκεί που συναντιούνται οι γλώσσες, οι συγκρούσεις, οι ιδέες και οι ανάγκες του κόσμου. Και την εποχή εκείνη, η Ελλάδα ήταν το απόλυτο σταυροδρόμι.

Η αρχαία Αθήνα ήταν βέβαια ελληνική, αλλά και πολύγλωσση, με ξένους μαθητές, πλούσιους εμπόρους, πολιτικές ανατροπές και αποικίες. Ο Πυθαγόρας ταξίδεψε στην Αίγυπτο, ο Πλάτων στη Σικελία, ο Αριστοτέλης στη Μικρά Ασία και τη Μακεδονία. Το ελληνικό πνεύμα δεν ήταν εντοπιότητα. Ήταν ανοιχτότητα.

Η σύγχρονη Ελλάδα, αντίθετα, δεν είναι κέντρο του κόσμου. Δεν είναι ούτε οικονομική δύναμη, ούτε πολιτιστικός κόμβος. Το ελληνικό πανεπιστήμιο σπάνια συζητά με την παγκόσμια επιστήμη, και οι πιο ταλαντούχοι φεύγουν. Η γλώσσα είναι πλέον τοπική. Δεν είναι η lingua franca του στοχασμού, όπως ήταν τα ελληνικά για χίλια χρόνια, μέχρι και τον 15ο αιώνα.

Αν ψάξεις ποιοι θεωρούνται διανοητικά κέντρα σήμερα, θα δεις τη Γαλλία, τη Γερμανία, τις ΗΠΑ. Όχι επειδή είναι πιο έξυπνοι. Αλλά επειδή η γλώσσα τους, οι υποδομές τους και η γεωπολιτική τους δύναμη τούς δίνουν πρόσβαση στη διανοητική αγορά. Και τα βιβλία τους διαβάζονται παντού, όχι μόνο στα σύνορά τους.

Η αρχαία Ελλάδα εξήγαγε ιδέες γιατί κάποτε εξήγαγε δύναμη. Ο Αλέξανδρος δεν μετέφερε μόνο στρατεύματα. Μετέφερε και τον Αριστοτέλη. Και μαζί του μια γλώσσα, έναν τρόπο σκέψης και μια φιλοσοφία που μπήκε στα θεμέλια των κρατών που γεννήθηκαν μετά. Σήμερα, η Ελλάδα είναι αποδέκτης πολιτισμού, όχι πομπός. Και οι σύγχρονοι φιλόσοφοί της – υπάρχουν – απλώς δεν ακούγονται.

Ίσως κάποια μέρα, αν η Ελλάδα ξαναβρεί φωνή, οι φιλόσοφοί της να βρουν αυτιά.