Γιατί λέμε την Ευρώπη γηραία Ήπειρο, είναι πιο παλιά απο τις άλλες;

Ο χαρακτηρισμός “γηραιά Ήπειρος” που αποδίδεται στην Ευρώπη δεν έχει καμία σχέση με τη γεωλογική της ηλικία. Η Ευρώπη δεν είναι πιο παλιά από την Ασία, την Αφρική ή την Αμερική. Όλες οι ήπειροι της Γης διαμορφώθηκαν μέσα από εκατοντάδες εκατομμύρια χρόνια γεωλογικής δραστηριότητας, και όλες ανήκουν στον ίδιο πλανήτη που σχηματίστηκε πριν από περίπου 4,5 δισεκατομμύρια χρόνια. Άρα, αν μιλάμε αυστηρά με όρους φυσικής ηλικίας, ο όρος είναι εντελώς αυθαίρετος. Η «γηραιότητα» της Ευρώπης είναι πολιτισμική, ιστορική και συμβολική. Και ακριβώς γι’ αυτόν τον λόγο, έχει μεγαλύτερο ενδιαφέρον.

Η φράση “γηραιά Ήπειρος” ξεκινά να χρησιμοποιείται συστηματικά στη διάρκεια του 18ου και 19ου αιώνα. Την εποχή εκείνη, η Ευρώπη θεωρούνταν το επίκεντρο του πολιτισμού, της φιλοσοφίας, των επιστημών, αλλά και των αυτοκρατοριών. Παράλληλα, η ανακάλυψη και ο αποικισμός της Αμερικής από τους Ευρωπαίους δημιούργησε έναν διπολικό τρόπο σκέψης: από τη μία, η “νέα” ήπειρος, γεμάτη δυνατότητες, και από την άλλη, η “παλιά”, η “γηραιά”, με την πλούσια αλλά βαριά κληρονομιά. Οι Ευρωπαίοι λόγιοι και πολιτικοί της εποχής χρησιμοποιούσαν τον όρο για να περιγράψουν όχι μόνο την πολιτισμική τους υπεροχή αλλά και το βάρος της ιστορίας τους.

Σε αντίθεση με την Αμερική που μόλις άρχιζε να χτίζει τη δική της ταυτότητα, η Ευρώπη κουβαλούσε στις πλάτες της τις αυτοκρατορίες της Ρώμης, της Ελλάδας, της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, και τόσες άλλες. Η γηραιότητα ήταν, στην πραγματικότητα, ένα σύμβολο υπεροχής. Ήταν σαν να λέει η Ευρώπη: “Εγώ υπάρχω εδώ και χιλιάδες χρόνια, έχω παράδοση, έχω ιστορία, έχω θεμέλια”. Μέσα σε αυτή την αφήγηση, η λέξη “γηραιά” απέκτησε τιμητικό χαρακτήρα, σαν να αποδίδει σεβασμό στον παρελθόντα χρόνο.

Η σύνδεση της Ευρώπης με την παράδοση, την ιστορία και την κουλτούρα, την κατέστησε στη φαντασία των ανθρώπων όχι απλώς γηραιά, αλλά σχεδόν μητρική. Ήταν ο τόπος όπου γεννήθηκε η φιλοσοφία, η δημοκρατία, η Αναγέννηση, ο Διαφωτισμός. Όταν κάποιος μιλούσε για την Ευρώπη ως τη γηραιά ήπειρο, δεν εννοούσε μια γριά που γέρασε και δεν αντέχει άλλο, αλλά μια σοφή γιαγιά που έχει δει πολλά και μπορεί να σου διδάξει. Η φράση μετατράπηκε σε ποιητικό σχήμα, σε σχήμα λόγου που έκρυβε θαυμασμό και νοσταλγία.

Όμως αυτή η εικόνα της “γηραιάς” Ευρώπης δεν έμεινε ανεπηρέαστη από την ιστορική πορεία του 20ού αιώνα. Οι δύο Παγκόσμιοι Πόλεμοι, το Ολοκαύτωμα, η κατάρρευση των αποικιακών αυτοκρατοριών και ο Ψυχρός Πόλεμος έδειξαν ότι αυτή η σοφία δεν ήταν καθόλου δεδομένη. Η Ευρώπη γέρασε, αλλά δεν ωρίμασε απαραίτητα. Κι όμως, η φράση επέζησε. Συνέχισε να χρησιμοποιείται, πολλές φορές ειρωνικά, άλλες φορές μελαγχολικά, και σπάνια πια με καμάρι.

Αξιοσημείωτο είναι ότι ο όρος δεν χρησιμοποιείται σε άλλες ηπείρους με αντίστοιχο τρόπο. Δεν λέμε ποτέ “γηραιά Αφρική” ή “γηραιά Ασία”, παρόλο που και εκεί βρίσκονται μερικοί από τους αρχαιότερους ανθρώπινους πολιτισμούς. Το κριτήριο δεν ήταν ποτέ η χρονολογία, αλλά η ευρωπαϊκή αντίληψη της ιστορίας. Για έναν Ευρωπαίο του 18ου ή 19ου αιώνα, οι άλλες ήπειροι ήταν εξωτικές, άγνωστες, ακόμη “παιδιά” του κόσμου. Μόνο η Ευρώπη ήταν αρκετά ώριμη ώστε να θεωρηθεί «γηραιά».

Σήμερα, η φράση «γηραιά ήπειρος» επιβιώνει περισσότερο από αδράνεια παρά από συνείδηση. Λέγεται χωρίς σκέψη, σαν να είναι αυτονόητη, χωρίς να αναρωτιέται κανείς τι σημαίνει πραγματικά. Κι όμως, φέρει μέσα της ένα ολόκληρο φορτίο πολιτισμικής υπεροψίας, ιστορικής μνήμης και αυτοαναφορικής περηφάνιας. Δεν περιγράφει ούτε την ηλικία του εδάφους ούτε των πληθυσμών της. Είναι ένα ψευδώνυμο, ένας μύθος με γλώσσα ποιητική, που φτιάχτηκε από εκείνους που ήθελαν να βλέπουν τον εαυτό τους ως τον παλιότερο, τον σοφότερο, τον πρώτον στον κόσμο.