Γιατί το ιατρικό σύμβολο είναι ένα φίδι γύρω από ένα ραβδί;

Σχεδόν κάθε φορά που κοιτάζει κανείς μια πινακίδα φαρμακείου, μια ιατρική σχολή ή έναν διεθνή οργανισμό υγείας, βλέπει το ίδιο παράξενο και αρχαϊκό σύμβολο: ένα φίδι τυλιγμένο γύρω από ένα ραβδί. Είναι ένα σχέδιο τόσο παλιό που μοιάζει σχεδόν αυτονόητο, σαν να υπήρχε πάντα. Και όμως, πίσω από αυτό το σπειροειδές ερπετό γύρω από ένα απλό ραβδί κρύβεται μια ιστορία που μπλέκει μυθολογία, παρεξήγηση και συμβολισμό που ξεπερνά τους αιώνες.

Το σύμβολο αυτό είναι γνωστό ως το Ραβδί του Ασκληπιού. Ο Ασκληπιός ήταν ο θεός της ιατρικής στην αρχαία Ελλάδα, γιος του Απόλλωνα και μαθητής του Κενταύρου Χείρωνα. Σύμφωνα με τον μύθο, κατείχε τη γνώση για να θεραπεύει κάθε ασθένεια και λέγεται ότι μπορούσε ακόμη και να αναστήσει νεκρούς. Η σύνδεσή του με το φίδι δεν ήταν τυχαία. Τα φίδια θεωρούνταν ιερά σε πολλά ιερά του Ασκληπιού, κι αυτό όχι γιατί εμπνέαν φόβο, αλλά γιατί αντιπροσώπευαν την ανανέωση και τη μεταμόρφωση. Το φίδι αλλάζει δέρμα, ξαναγεννιέται. Ένας τέλειος συμβολισμός για τη θεραπεία, την ίαση, την αποβολή της ασθένειας.

Οι ναοί του Ασκληπιού, τα Ασκληπιεία, λειτουργούσαν ως πρώιμα θεραπευτήρια. Εκεί, οι ασθενείς κοιμούνταν μέσα στο ιερό και περίμεναν να τους επισκεφθεί ο θεός στα όνειρά τους, αποκαλύπτοντας τη θεραπεία. Πολλά από αυτά τα ιερά φιλοξενούσαν πραγματικά φίδια, που κινούνταν ελεύθερα στον χώρο, ενισχύοντας τη μυσταγωγική ατμόσφαιρα. Το ραβδί, από την άλλη, συμβολίζει τον περιπατητικό θεραπευτή, αυτόν που ταξιδεύει, φροντίζει, βοηθά. Έτσι, το φίδι και το ραβδί έγιναν αναπόσπαστο δίδυμο στην ιατρική εικονογραφία της αρχαιότητας.

Όμως η ιστορία περιπλέκεται από την παρουσία ενός δεύτερου συμβόλου, που έχει συχνά μπερδευτεί με το ραβδί του Ασκληπιού. Πρόκειται για το Κηρύκειο του Ερμή, ένα ραβδί με δύο φίδια και φτερά στην κορυφή. Το κηρύκειο είναι σύμβολο του Ερμή, θεού του εμπορίου, των ταξιδιών και των μεταφορών – όχι της ιατρικής. Ωστόσο, στα τέλη του 19ου και τις αρχές του 20ού αιώνα, ιδίως στις Ηνωμένες Πολιτείες, ορισμένοι στρατιωτικοί και οργανισμοί υιοθέτησαν λανθασμένα το κηρύκειο ως ιατρικό σύμβολο, λόγω της γενικότερης συσχέτισής του με την προστασία και τη γρήγορη μετάβαση. Έκτοτε, παρατηρείται μια σύγχυση μεταξύ των δύο συμβόλων.

Το αυθεντικό ιατρικό σύμβολο παραμένει το μονό φίδι γύρω από ένα ραβδί, αυτό του Ασκληπιού. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας, ο Ερυθρός Σταυρός και πολλές ιατρικές σχολές παγκοσμίως επιλέγουν συνειδητά αυτό το σύμβολο, για να παραπέμπουν στον θεραπευτή-θεό και στην αρχέγονη σχέση της ιατρικής με την αναγέννηση, τη σοφία και τη φυσική αρμονία. Το φίδι δεν είναι εχθρός εδώ· είναι οδηγός, φρουρός και σύμβολο μεταμόρφωσης.