Οι άντρες μου έγιναν γυναίκες, και οι γυναίκες άντρες είπε ο Ξέρξης, αλλά δεν είχε καταλάβει τι έκανε η Αρτεμισία

Όταν ο Ξέρξης παρακολουθούσε τη ναυμαχία της Σαλαμίνας από το ύψωμα που του είχαν στήσει, είχε μπροστά του μια θεατρική παράσταση όπου οι πρωταγωνιστές ήταν τα πλοία του. Βλέποντας το χάος που απλωνόταν στα νερά, ξαφνικά παρατήρησε μια κίνηση που τον έκανε να σηκωθεί όρθιος. Ένα από τα περσικά πλοία είχε βυθιστεί — αλλά όχι από ελληνικό χτύπημα. Από μια σύμμαχο. Από την Αρτεμισία της Αλικαρνασσού. Εκείνη τη στιγμή, εκείνος, ο βασιλιάς των βασιλιάδων, είπε με ενθουσιασμό τη φράση που έμεινε στην ιστορία: «Οι άντρες μου έγιναν γυναίκες, και οι γυναίκες άντρες». Δεν είχε καταλάβει τι είχε συμβεί. Νόμιζε πως η Αρτεμισία είχε βυθίσει ελληνικό πλοίο. Η πραγματικότητα ήταν πολύ πιο πολύπλοκη και πολύ πιο τολμηρή.

Η Αρτεμισία Α’, βασίλισσα της Αλικαρνασσού και μοναδική γυναίκα ναύαρχος στην εκστρατεία των Περσών, ήταν μία από τις πιο ασυνήθιστες και εντυπωσιακές μορφές των Περσικών Πολέμων. Η παρουσία της στο πλευρό του Ξέρξη θεωρήθηκε αξιοθαύμαστη ακόμη και από τους Έλληνες, που την πολεμούσαν. Ο Ηρόδοτος, ο οποίος ήταν κι ο ίδιος από την Αλικαρνασσό, δεν έκρυψε το θαυμασμό του γι’ αυτή. Την περιέγραψε ως εξαιρετικά ικανή, φιλόδοξη, λογική και ριψοκίνδυνη. Η απόφασή της να λάβει μέρος σε μια μάχη που θεωρούνταν καθαρά αντρική υπόθεση ήταν ήδη πρωτοφανής. Η απόφασή της όμως μέσα στη μάχη να βυθίσει πλοίο συμμάχου για να σωθεί, ξεπερνούσε κάθε αναμενόμενο.

Το επεισόδιο συνέβη όταν η Αρτεμισία καταδιωκόταν από ένα αθηναϊκό πλοίο. Ήξερε πως αν συνεχιζόταν η καταδίωξη, θα καταστρεφόταν. Δεν είχε όμως περιθώρια να διαφύγει ούτε να επιτεθεί μετωπικά. Τότε πήρε μια απόφαση που συνδύαζε στρατηγική, τόλμη και απελπισία. Έστρεψε το πλοίο της και έπεσε με δύναμη πάνω σε ένα άλλο πλοίο των Περσών — πιθανότατα από την Κάρυστο ή την Καρία — και το βύθισε. Οι Έλληνες, βλέποντάς την να χτυπά πλοίο της ίδιας πλευράς, υπέθεσαν πως ήταν δική τους και ότι είχε στραφεί εναντίον των Περσών. Σταμάτησαν την καταδίωξη. Η Αρτεμισία σώθηκε. Ο Ξέρξης την παρακολούθησε να βυθίζει πλοίο και, μη γνωρίζοντας ποιανού ήταν, την επαίνεσε δημόσια για τη δύναμή της.

Κανείς δεν ξέρει αν το πλοίο που χτύπησε η Αρτεμισία είχε προλάβει να την αναγνωρίσει. Οι περισσότεροι συμφωνούν ότι δεν είχε καμία προσωπική κόντρα με τον κυβερνήτη του. Απλώς τους θυσίασε. Έκανε κάτι που στην αρχαιότητα θα θεωρούταν ίσως προδοσία, αλλά στον πόλεμο μπορούσε να παρουσιαστεί ως τέχνη επιβίωσης. Ο Ξέρξης δεν έμαθε ποτέ τι είχε συμβεί. Και έτσι η Αρτεμισία όχι μόνο σώθηκε, αλλά απέκτησε και τον δημόσιο έπαινο του βασιλιά. Ήταν ίσως η μοναδική που έφυγε από τη Σαλαμίνα με τιμή από την πλευρά των Περσών.

Η φράση του Ξέρξη έχει επαναληφθεί χιλιάδες φορές στην ιστορία, σαν σύμβολο της ανατροπής των ρόλων. Εκείνη τη μέρα, η γυναίκα που οδήγησε στόλο μέσα σε μάχη, πήρε μια απόφαση που κανείς από τους άντρες του Ξέρξη δεν τόλμησε να πάρει. Δεν ήταν απλώς ανδρεία — ήταν ευφυής, ρεαλιστική, σκληρή στρατηγική. Και σε μια εποχή όπου οι γυναίκες δεν βρίσκονταν καν στο πεδίο της μάχης, η Αρτεμισία είχε ήδη χαράξει τον δικό της διάδρομο, ανάμεσα στα κύματα, με πείσμα και σίδερο.