Οι αρχαίοι θεωρούσαν ιερή τη φιλοξενία, ξέρεις γιατί; Γιατί διαφορετικά ο ξένος πέθαινε

Για τον σημερινό άνθρωπο, η φιλοξενία είναι καλοσύνη. Μια ευγενική κίνηση, μια επίδειξη κουλτούρας ή τρόπων. Για τον αρχαίο άνθρωπο, όμως, η φιλοξενία δεν ήταν επιλογή. Ήταν νόμος της φύσης. Αν δεν βοηθούσες τον ξένο, τον καταδίκαζες. Και αυτό δεν το επέτρεπε ούτε η κοινωνία, ούτε οι θεοί.

Στην αρχαία Ελλάδα, η φιλοξενία είχε όνομα: λεγόταν ξενία. Ήταν ιερός θεσμός. Ο Δίας δεν ήταν μόνο θεός του κεραυνού. Ήταν και Δίας Ξένιος, προστάτης των ξένων. Αν έβλαπτες φιλοξενούμενο, διέπραττες ύβριν, μια πράξη που προκαλούσε θεϊκή τιμωρία. Ο ξένος ήταν ιερός όχι γιατί τον αγαπούσες, αλλά γιατί η ζωή του βρισκόταν στα χέρια σου.

Οι συνθήκες του αρχαίου κόσμου ήταν αδυσώπητες. Σκοτεινοί δρόμοι, λύκοι στα βουνά, ληστές στα περάσματα, πάγος στα υψίπεδα. Χωρίς κρατικές δομές, χωρίς ξενοδοχεία, χωρίς φωτισμό. Αν ταξίδευες και δεν έβρισκες καταφύγιο, απλώς δεν επιβίωνες. Η ζωή του ταξιδιώτη εξαρτιόταν αποκλειστικά από την πρόθεση του οικοδεσπότη.

Στην Οδύσσεια, ο Οδυσσέας δεν ρωτάει πού βρίσκεται, αλλά «ποιον τόπο και ποιον λαό έχω φτάσει· είναι ξένοι με σεβασμό ή άνομοι, βάρβαροι;». Γιατί αυτό είχε σημασία. Ο σεβασμός στον ξένο ήταν το μέτρο της ανθρωπιάς σου. Αν δεν σεβόσουν τη φιλοξενία, ήσουν αγρίμι. Στην Ιθάκη, οι μνηστήρες πληρώνουν με αίμα γιατί καταπατούν τον ιερό νόμο της φιλοξενίας. Έγιναν φιλοξενούμενοι που δεν έφυγαν ποτέ. Και ο Δίας Ξένιος τους τιμωρεί.

Η φιλοξενία δεν ήταν ισόρροπη συναλλαγή. Ο οικοδεσπότης παρείχε στέγη, φωτιά και τροφή. Ο ξένος προσέφερε σεβασμό, ιστορίες, πληροφορίες, φήμη, ενίοτε ένα μικρό συμβολικό δώρο. Ήταν ανταλλαγή ύλης με άυλη αξία. Όποιος αγνοούσε αυτό το συμβόλαιο, καταγραφόταν στην ιστορική μνήμη ως παραβάτης της ηθικής.

Ο θεσμός της ιεράς φιλοξενίας δεν ήταν ελληνικό προνόμιο. Στην Εβραϊκή παράδοση, η φιλοξενία του ξένου είναι εντολή του Θεού. Ο Αβραάμ υποδέχεται τους τρεις αγνώστους που τον επισκέπτονται και τους προσφέρει άρτο και σκιά – και αυτοί αποκαλύπτονται ως άγγελοι Κυρίου. Η φιλοξενία ήταν δοκιμασία πίστης.

Στην Ινδική κουλτούρα, ο ξένος είναι «Atithi Devo Bhava» – ο άφιξος είναι θεός. Η προσφορά φιλοξενίας είναι προσφορά λατρείας. Το ίδιο και στην ισλαμική παράδοση, όπου ο ξένος πρέπει να φιλοξενείται για τουλάχιστον τρεις ημέρες χωρίς να ερωτηθεί τίποτα. Μετά τις τρεις ημέρες, μπορείς να τον ρωτήσεις γιατί ήρθε.

Η παστούνικη melmastia στο Αφγανιστάν είναι ένας από τους πιο αυστηρούς και παράξενους ηθικούς κώδικες: είσαι υποχρεωμένος να προσφέρεις τροφή και προστασία ακόμα και στον εχθρό σου, εφόσον χτυπήσει την πόρτα σου σαν φιλοξενούμενος.

Ακόμα και σήμερα, στις πιο άγριες περιοχές του πλανήτη, η φιλοξενία επιβιώνει ως ένστικτο ασφάλειας. Στη Φινλανδία, δεν κλειδώνεις ποτέ μια σάουνα. Στο Σβάλμπαρντ, δεν αφαιρείς τα κλειδιά απ’ το αυτοκίνητο. Γιατί αν κάποιος καταδιώκεται από την παγωνιά ή από πολική αρκούδα, πρέπει να σωθεί. Ακόμη κι αν είναι άγνωστος.

Ο ξένος κάποτε ήταν το πιο επικίνδυνο και το πιο ιερό πρόσωπο ταυτόχρονα. Δεν τον γνώριζες, αλλά δεν μπορούσες να τον αγνοήσεις. Αν δεν τον βοηθούσες, τον σκότωνες. Και τότε, ακόμα και οι θεοί δεν θα σε συγχωρούσαν.