Η γυναίκα του Διστόμου που κοίταξε τον φακό και πάγωσε τον κόσμο

Η Μαρία Παντίσκα στέκεται με τα χέρια σταυρωμένα μπροστά στο στήθος. Μαύρη μαντίλα δεμένη σφιχτά. Το πρόσωπο σκληρό, τα μάτια υγρά αλλά ακίνητα. Δεν κοιτάζει τον φωτογράφο. Κοιτάζει κάπου πιο πέρα, σε ένα σημείο που δεν φαίνεται στη φωτογραφία. Εκεί βρίσκεται η μητέρα της.

Η μέρα που το Δίστομο βυθίστηκε στο αίμα

Στις 10 Ιουνίου 1944, λίγο μετά το μεσημέρι, μονάδα της 4ης Μεραρχίας SS Αστυνομίας Γρεναδιέρων μπαίνει στο Δίστομο. Οι στρατιώτες κινούνται από σπίτι σε σπίτι. Σπάνε πόρτες, τραβούν ανθρώπους στις αυλές, πυροβολούν από μικρή απόσταση. Σε ορισμένα σπίτια χρησιμοποιούν ξιφολόγχες. Σκοτώνουν 218 κατοίκους σύμφωνα με την επίσημη καταγραφή. Ανάμεσά τους 53 παιδιά κάτω των 16 ετών. Το μικρότερο βρέφος λίγων μηνών.

Η επιχείρηση ξεκίνησε ως αντίποινα μετά από ενέδρα ανταρτών στην περιοχή. Όμως μέσα στο χωριό δεν βρέθηκαν αντάρτες. Οι στρατιώτες παρέμειναν για ώρες. Όταν έφυγαν, άφησαν πίσω πτώματα μέσα σε κρεβάτια, σε κατώφλια, σε δρόμους. Σπίτια καμένα. Ζώα σφαγμένα. Μια εκκλησία γεμάτη κραυγές.

Η Μαρία Παντίσκα χάνει τη μητέρα της εκείνη την ημέρα. Το όνομά της δεν μπαίνει σε κάποια διεθνή αναφορά τότε. Είναι μια από τις δεκάδες γυναίκες που μένουν μόνες.

Ο φακός του Ντμίτρι Κέσελ στο κατεστραμμένο χωριό

Την 1η Νοεμβρίου 1944, λίγες εβδομάδες μετά την αποχώρηση των γερμανικών στρατευμάτων από την Ελλάδα, φτάνει στο Δίστομο ο Ντμίτρι Κέσελ, φωτορεπόρτερ του αμερικανικού περιοδικού Life. Έχει ήδη καλύψει μέτωπα στη Βόρεια Αφρική και στη Μέση Ανατολή. Στην Ελλάδα αναζητά εικόνες που θα δείξουν στο αμερικανικό κοινό τι άφησε πίσω της η Κατοχή.

Οι κάτοικοι τον οδηγούν στα καμένα σπίτια. Του δείχνουν τους τοίχους με τις τρύπες από σφαίρες. Του μιλούν για παιδιά που βρέθηκαν αποκεφαλισμένα. Ο Κέσελ τραβά δεκάδες φωτογραφίες. Ανάμεσά τους, ξεχωρίζει μία.

Η Μαρία Παντίσκα στέκεται μπροστά του. Δεν ποζάρει. Δεν δίνει συνέντευξη. Σταυρώνει τα χέρια της στο στήθος. Το σώμα της θυμίζει εικόνα πένθους σε ορθόδοξη κηδεία. Πίσω της, χαλάσματα. Το φως πέφτει από ψηλά και φωτίζει το πρόσωπό της, αφήνοντας το φόντο πιο σκοτεινό. Η φωτογραφία δεν δείχνει βία. Δείχνει το αποτέλεσμα.

Η δημοσίευση που έφερε το Δίστομο στα αμερικανικά σπίτια

Στις 27 Νοεμβρίου 1944, το Life κυκλοφορεί με εκτενές ρεπορτάζ για τις θηριωδίες των Ναζί στην Ελλάδα με τίτλο What the Germans did to Greece. Το περιοδικό τότε τυπώνει περισσότερα από πέντε εκατομμύρια αντίτυπα κάθε εβδομάδα. Η εικόνα της Μαρίας φτάνει σε αμερικανικά σαλόνια, σε στρατόπεδα, σε πανεπιστήμια.

Η λεζάντα αναφέρει ότι η Μαρία Παντίσκα ακόμη κλαίει τέσσερις μήνες μετά τη δολοφονία της μητέρας της στη σφαγή του Διστόμου. Δεν υπάρχει μεγάλη ανάλυση. Μόνο μια φράση. Αρκεί.

Σε μια εποχή όπου οι αριθμοί των νεκρών από τον πόλεμο γεμίζουν στήλες εφημερίδων, το πρόσωπο μιας γυναίκας από ένα μικρό χωριό της Βοιωτίας λειτουργεί σαν χαστούκι. Η φωτογραφία αναδημοσιεύεται σε άλλα έντυπα. Γίνεται μέρος εκθέσεων φωτογραφίας πολέμου τα επόμενα χρόνια.

Το Δίστομο μετά τη σφαγή

Όταν ο Κέσελ περπατά στο χωριό, οι κάτοικοι προσπαθούν ακόμη να ξαναχτίσουν. Πολλά σπίτια μένουν μισογκρεμισμένα. Ορφανά παιδιά ζουν με συγγενείς. Γυναίκες φορούν μαύρα καθημερινά. Η οικονομική ζωή έχει διαλυθεί. Χωράφια μένουν ακαλλιέργητα γιατί οι άνδρες που τα δούλευαν έχουν σκοτωθεί.

Τα επόμενα χρόνια, το Δίστομο θα γίνει σύμβολο. Το 1945 καταγράφεται επίσημα ως τόπος μαρτυρίου. Στον λόφο πάνω από το χωριό δημιουργείται Μαυσωλείο όπου τοποθετούνται τα οστά των θυμάτων. Κάθε Ιούνιο τελείται μνημόσυνο. Τα ονόματα διαβάζονται ένα ένα. Ανάμεσά τους και της μητέρας της Μαρίας.

Η εικόνα που ξεπέρασε την ίδια τη γυναίκα

Η Μαρία Παντίσκα δεν έγινε δημόσιο πρόσωπο. Δεν έδωσε ομιλίες. Δεν έγραψε βιβλίο. Η ζωή της συνέχισε στο χωριό, μακριά από τα φώτα. Όμως η εικόνα της απέκτησε δική της πορεία.

Ιστορικοί της φωτογραφίας τη χαρακτηρίζουν μία από τις πιο δυνατές απεικονίσεις άμαχου πένθους στον Β Παγκόσμιο Πόλεμο. Δεν υπάρχει κραυγή, δεν υπάρχει κίνηση. Υπάρχει μόνο μια γυναίκα που στέκεται όρθια μέσα στα ερείπια. Αυτό το όρθιο σώμα μεταφέρει κάτι που δεν γράφεται εύκολα σε στρατιωτικές αναφορές.

Η φωτογραφία χρησιμοποιήθηκε σε εκδόσεις για τα εγκλήματα πολέμου στην Ελλάδα, σε σχολικά βιβλία, σε εκθέσεις μνήμης. Κάθε φορά το ίδιο πρόσωπο. Τα ίδια σταυρωμένα χέρια. Το ίδιο βλέμμα που δεν χαμηλώνει.

Στο Δίστομο, όσοι γνωρίζουν την ιστορία της λένε ότι εκείνη την ημέρα δεν ζήτησε τίποτα από τον φωτογράφο. Στάθηκε όπως στεκόταν κάθε μέρα από τον Ιούνιο και μετά. Με πένθος και σιωπή. Ο φακός απλώς βρέθηκε μπροστά της.

Και έτσι, μια γυναίκα από ένα μικρό χωριό έγινε η εικόνα μιας ολόκληρης σφαγής. Όχι επειδή φώναξε. Αλλά επειδή άντεξε να σταθεί.

Με πληροφορίες απο Life Magazine και Ελληνικά Αρχεία Σύγχρονης Ιστορίας.