Η μοναδική που τραγουδούσε στα ελληνικά, τουρκικά, αρμένικα και δούλευε για τρεις χώρες μαζί
Από τα τουρκικά καφέ-αμάν στη Νέα Υόρκη, η Ρόζα Εσκενάζυ τραγουδούσε για Έλληνες, Τούρκους και Αρμένιους. Κι όταν δεν τραγουδούσε, έσωζε ζωές.
Την έλεγαν Ρόζα Εσκενάζυ, αλλά αυτό δεν ήταν το πραγματικό της όνομα. Γεννήθηκε ως Σάρα Σκιναζί, Εβραία της Πόλης, φτωχή, σε μια οικογένεια που ήθελε απλώς να επιβιώσει. Όμως εκείνη, από μικρό κορίτσι, έβλεπε το θέατρο και ήθελε να είναι εκεί, με φόρεμα, με μουσική, με φώτα. Έφυγε από τη Θεσσαλονίκη, άλλαξε όνομα, και έγινε η Ρόζα που θα τραγουδούσε σε τρεις γλώσσες για τρεις διαφορετικούς λαούς.
Στην Κομοτηνή την άκουσαν να τραγουδά Τούρκοι ταβερνιάρηδες και τη ζήτησαν επί τόπου. Η μητέρα της ούρλιαζε – τραγουδίστρια σε ταβέρνα; Ντροπή. Όμως αυτό ήταν. Εκεί ξεκίνησαν όλα. Και η φωνή της, χωρίς να ξέρει ούτε νότα, ούτε θεωρία, έκλεισε μέσα της τη Σμύρνη, την Πόλη, την Αρμενία, τη Θεσσαλονίκη και την Αθήνα. Πέρασε από το «Ταΰγετος», τραγούδησε για την Columbia, και μπήκε στα σπίτια των ανθρώπων με μανέδες και τσάμικα, στα ελληνικά, στα τουρκικά, στα αρμένικα. Ήταν σαν να μη μιλούσε γλώσσα αλλά μνήμη.
Ταξίδευε στην Αίγυπτο για να την ακούσει η ομογένεια, στη Σερβία για να νιώσουν την πατρίδα, και στην Τουρκία, εκεί όπου γεννήθηκε, για να τραγουδήσει για τους παλιούς. Δεν την αγαπούσαν μόνο οι Έλληνες. Την αγαπούσαν και οι Τούρκοι. Και οι Αρμένιοι. Και οι Ισραηλίτες. Ήταν ένας άνθρωπος που έσπαγε σύνορα, θρησκείες και προκαταλήψεις με μια φωνή μόνο.
Όταν ήρθαν οι Γερμανοί, εκείνη έκανε το αδιανόητο: είχε σχέση με Γερμανό, αλλά έκρυβε αντιστασιακούς, Εβραίους, Άγγλους κατάσκοπους και την ίδια της την οικογένεια. Μπήκε φυλακή. Βγήκε. Και δεν σταμάτησε να τραγουδά. Άνοιξε δικό της μαγαζί. Κι έβγαζε κάθε βράδυ 200 δραχμές όταν άλλοι έπαιρναν είκοσι.
Μετά τον πόλεμο, πήγε στην Αμερική, στην Αλβανία, στη Μέση Ανατολή. Στα εβδομήντα της την ανακάλυψαν ξανά. Πιο νέα από ποτέ, εμφανιζόταν δίπλα σε πιτσιρίκες τραγουδίστριες και τις καθήλωνε όλες. Δεν είχε σπουδάσει ποτέ. Είχε μόνο επιβιώσει, παλέψει, χάσει, ξαναγεννηθεί. Είχε γιο, τον άφησε σε ορφανοτροφείο, και τον ξαναβρήκε 20 χρόνια μετά.
Στο τέλος της ζωής της, βαπτίστηκε Χριστιανή Ορθόδοξη και πήρε το όνομα Ροζαλία. Πέθανε το 1980 και την έθαψαν χωρίς επιγραφή. Κανείς δεν της χρωστούσε λιγότερο. Κι όμως, δεν είχε καν τάφο με το όνομά της. Στην Ελλάδα, στην Τουρκία και στο Ισραήλ, η Ρόζα ήταν θρύλος. Πριν καν ξέρουν όλοι ποια ήταν.
Γρηγόρης Κεντητός
Γράφω για πράγματα που με συναρπάζουν, αλλά φροντίζω πάντα να τα ερευνώ σαν να τα μελετούσα για πρώτη φορά. Αναζητώ τη σύνδεση ανάμεσα στο χθες και το σήμερα, το ανθρώπινο μέσα στο ακαδημαϊκό, και τη γνώση που μπορεί να μεταφερθεί με τρόπο απλό, ακριβή και ζωντανό. Είτε πρόκειται για έναν αρχαίο πόλεμο είτε για ένα φαινόμενο της εποχής μας, στηρίζομαι πάντα σε πρωτογενές υλικό, πραγματικές πηγές και σοβαρή τεκμηρίωση. Θέλω κάθε κείμενο να αξίζει τον χρόνο του αναγνώστη — και τον δικό μου.
για άμεση κι έγκυρη ενημέρωση.
