Υπάρχει φωτογραφία του Κανάρη, του αγωνιστή του 1821 και ξέρουμε πως ήταν πραγματικά

Το όνομά του αντηχεί με πατριωτισμό: Κωνσταντίνος Κανάρης, ο μπουρλοτιέρης της Ελληνικής Επανάστασης, ο θρύλος του Αιγαίου, ο άνθρωπος που τίναζε στον αέρα ολόκληρες ναυαρχίδες. Αλλά πώς ήταν στ’ αλήθεια; Πέρα από τις ζωγραφιές και τις αγιογραφίες, υπάρχει άραγε μια φωτογραφία του; Και αν ναι, τι μας δείχνει για εκείνον που λίγοι γνώριζαν ως άνθρωπο, αλλά όλοι ύμνησαν ως ήρωα;

Η απάντηση δεν βρίσκεται στα βιβλία της Επανάστασης, αλλά στο μεταίχμιο δύο εποχών: του 19ου αιώνα, όταν η φωτογραφία έκανε τα πρώτα της βήματα και η Ελλάδα άρχισε να αποκτά πρόσωπο και εικόνα. Ο Κανάρης πέθανε το 1877, στα 84 του χρόνια, και η πρώτη του φωτογραφία τραβήχτηκε αρκετές δεκαετίες μετά τα γεγονότα του 1821, πιθανότατα ανάμεσα στο 1855 και το 1865. Αυτό σημαίνει πως έχουμε στα χέρια μας εικόνα όχι του νεαρού αγωνιστή, αλλά του ώριμου πολιτικού, του γερασμένου πυρπολητή που πρόλαβε να ζήσει αρκετά για να τον αποτυπώσει ο φακός. Και πράγματι, υπάρχει μια φωτογραφία, λιτή και αυστηρή, όπως και το βλέμμα του. Δεν φορά φουστανέλα ούτε κρατά σπαθί. Είναι με ευρωπαϊκή ενδυμασία, με μούσι και ένα βλέμμα που μοιάζει να διαπερνά τον χρόνο.

Η εικόνα αυτή, ασπρόμαυρη και θαμπή, αποδίδεται αυθεντικά στον Κανάρη και φυλάσσεται σήμερα στο Εθνικό Ιστορικό Μουσείο. Ορισμένοι μελετητές έχουν εκφράσει επιφυλάξεις, όμως η ταύτιση με άλλες πορτρέτες και ζωγραφικά έργα της εποχής επιβεβαιώνει τη γνησιότητα. Η φωτογραφία πιθανότατα τραβήχτηκε από κάποιον Γερμανό ή Γάλλο φωτογράφο που είχε έρθει στην Αθήνα, καθώς εκείνη την περίοδο οι περισσότεροι Έλληνες φωτογράφοι ήταν ακόμα ερασιτέχνες ή περιφερειακοί.

Αυτό που εντυπωσιάζει στην εικόνα του Κανάρη δεν είναι μόνο το γεγονός ότι σώζεται, αλλά ο τρόπος που αποτυπώνει την επιβλητικότητα ενός ανθρώπου που είχε δει θάνατο, φωτιά, ήρωες και προδοσίες. Το πρόσωπό του είναι σκαμμένο, αλλά όχι θλιμμένο. Είναι ήρεμο. Έχει μια περήφανη ακινησία, σαν να ξέρει ότι η ιστορία τον παρατηρεί. Δεν είναι ο νεαρός ναυτικός της Ψαρών που έβαλε φωτιά στη ναυαρχίδα του Καρά Αλή. Είναι ο ίδιος άνθρωπος, δεκαετίες μετά, που κουβαλάει τις αναμνήσεις στο πρόσωπο και όχι στα λόγια. Δεν χαμογελά. Δεν ποζάρει. Απλώς κάθεται.

Η φωτογραφία αυτή, πέρα από σπάνιο ιστορικό τεκμήριο, έχει και μια βαθιά ανθρώπινη αξία. Μας φέρνει κοντά σε μια φιγούρα που έχει σχεδόν μυθοποιηθεί. Μας δείχνει πως οι ήρωες έχουν πρόσωπο, και αυτό το πρόσωπο δεν είναι πάντοτε αυτό που περιμένουμε. Δεν είναι το δραματικό προφίλ ενός πίνακα του Βρυζάκη, αλλά το ρεαλιστικό, κουρασμένο, και υπερήφανο πρόσωπο ενός ανθρώπου που έζησε για να δει την ελευθερία που ονειρεύτηκε.