Ήταν η Αρχαία Ελλάδα ψαροκώσταινα; Ήταν οι Έλληνες φτωχοί σε σύγκριση με τους άλλους λαούς;

Στην αρχή όλα μοιάζουν ένδοξα: Παρθενώνας, φιλόσοφοι, θέατρα, τέχνη, Ολυμπιακοί. Και όμως, το ερώτημα που σπάνια τίθεται είναι απλό και απροσδόκητο: ήταν πλούσια η Αρχαία Ελλάδα; Ή μήπως, πίσω από το μεγαλείο των λίγων, έκρυβε μια φτώχεια σχεδόν οικεία;

Σε αντίθεση με την Αίγυπτο, την Περσία ή τη Βαβυλώνα, η Ελλάδα δεν διέθετε ποτάμια που πλημμύριζαν και άφηναν πίσω εύφορη γη. Ο Νείλος έθρεφε εκατομμύρια. Ο Τίγρης και ο Ευφράτης είχαν αρδευτικά συστήματα και γραφειοκρατία. Η Ελλάδα; Βραχώδης, άνυδρη και με ελάχιστο χρήσιμο χώμα. Το μεγαλύτερο μέρος της παραγωγής βασιζόταν σε ελιές, αμπέλια και λίγη βρώμη.

Το 90% των Ελλήνων της αρχαιότητας ήταν αγρότες. Ζούσαν σε μικρά σπίτια, με λίγα σκεύη, και η επιβίωση εξαρτιόταν από τη βροχή, τον πόλεμο ή τις ακρίδες. Το κρέας σπάνιο. Ο χοίρος, πολυτέλεια. Το ψάρι; Όχι για τους φτωχούς. Παρά τη θάλασσα παντού γύρω, μόνο οι εύποροι μπορούσαν να φάνε συχνά φρέσκο ψάρι. Το χταπόδι ή το λαβράκι ήταν status symbol.

Η πολυτέλεια περιοριζόταν στους πλούσιους αστούς των πόλεων. Στην Αθήνα, μια μικρή ελίτ ζούσε με σκλάβους, τραπέζια με μαρμάρινα πόδια, αρωματικά έλαια και μουσικές εκδηλώσεις. Η πλειοψηφία όμως δεν είχε καν τραπεζαρία. Έτρωγαν καθισμένοι στο πάτωμα, από κεραμικά ή ξύλινα πιάτα. Τα ρούχα τους λιτά, τα παπούτσια συχνά ανύπαρκτα. Ο αέρας της φιλοσοφίας περνούσε πάνω από τα κεφάλια τους.

Σε σύγκριση με τους Πέρσες, οι Έλληνες έμοιαζαν φτωχοί. Οι βασιλείς της Ανατολής είχαν ζώα με χρυσά χαλινάρια, αυλές γεμάτες θησαυρούς και κήπους με εξωτικά φυτά. Οι Έλληνες είχαν αγρούς με πέτρες και κατσίκες. Η λέξη «πολυτέλεια» ήταν για εκείνους πρόκληση, και ταυτόχρονα κίνδυνος.

Ακόμα και ο ίδιος ο Περικλής, όταν μιλούσε για την Αθήνα, καυχιόταν όχι για τα πλούτη, αλλά για τη λιτότητα και τη ρωμαλεότητα του χαρακτήρα. Ήταν φτωχοί, ναι. Αλλά ήταν και υπερήφανοι. Αντιμετώπιζαν τον πόλεμο, την πείνα και τη στέρηση ως αναγκαία μέρη μιας ανώτερης πολιτείας.

Ίσως τελικά η Αρχαία Ελλάδα να ήταν πράγματι μια “ψαροκώσταινα”, με την έννοια μιας μικρής, φτωχής, αλλά απίστευτα δημιουργικής χώρας. Γιατί ακόμα και χωρίς ποτάμια, πλούτη και πολυτέλεια, γέννησε τον Πλάτωνα, τον Αριστοτέλη, τον Ευριπίδη και τον Θουκυδίδη. Και αυτό δεν το έκαναν οι πλούσιοι πολιτισμοί της Ανατολής.