Ήταν ο ιδρυτής της Αβασίλευτης Δημοκρατίας. Πέθανε μόνος, η δικτατορία απαγόρευσε ακόμα και την κηδεία του
Ήταν ο θεμελιωτής της ελληνικής Δημοκρατίας. Πέθανε υπό περιορισμό και η δικτατορία απαγόρευσε την κηδεία του. Μια άγνωστη και τραγική ιστορία.
Ο Αλέξανδρος Παπαναστασίου ήταν αυτός που τόλμησε. Στις 25 Μαρτίου 1924, μέσα στη Δ’ Συντακτική Συνέλευση, κατέθεσε το ψήφισμα για την ανακήρυξη της Αβασίλευτης Δημοκρατίας. Δεν ήταν μια απλή κοινοβουλευτική πρωτοβουλία. Ήταν επανάσταση. Ήταν η πρώτη φορά που η Ελλάδα αποκήρυξε τη μοναρχία και προχώρησε σε μια μορφή δημοκρατίας που ως τότε θεωρούταν επικίνδυνη. Ο ίδιος είχε ήδη φυλακιστεί για τις απόψεις του, με αποκορύφωμα το Δημοκρατικό Μανιφέστο που έγραψε το 1922.
Γεννήθηκε στην Τρίπολη, σπούδασε σε Χαϊδελβέργη, Βερολίνο, Λονδίνο και Παρίσι, και γύρισε στην Ελλάδα με φορτία ιδεών, αταξινόμητων για την εποχή. Πίστευε στον συνεργατισμό, στον εξελικτικό σοσιαλισμό, στη βαθμιαία μετάβαση προς ένα κράτος που θα νοιαζόταν για όλους. Ίδρυσε την Κοινωνιολογική Εταιρεία, το Λαϊκό Κόμμα, και συνεργάστηκε με τον Βενιζέλο, παρότι οι δυο τους διαφωνούσαν σε πολλά. Πίστευε ότι οι εργάτες έπρεπε να οργανωθούν και να πιέσουν το κράτος με τρόπο θεσμικό. Δεν πίστευε στην επανάσταση. Πίστευε στην αλλαγή.
Κατά την πρωθυπουργία του, ίδρυσε το Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, έθεσε τα θεμέλια για το ΙΚΑ, νομιμοποίησε τη δημοτική, και προώθησε τον πολεοδομικό σχεδιασμό της Θεσσαλονίκης και της Αθήνας. Ήταν ο πρώτος που μίλησε δημόσια για κοινωνικά δικαιώματα με τη λογική της επιστημονικής ανάλυσης και όχι της συνθηματολογίας.
Στο τέλος της ζωής του, ήταν απομονωμένος. Η δικτατορία του Μεταξά τον έθεσε σε κατ’ οίκον περιορισμό. Τον παρακολουθούσαν. Του έκοψαν κάθε δυνατότητα δημόσιου λόγου. Στις 17 Νοεμβρίου 1936, έφυγε από καρδιακή προσβολή. Δεν ήταν ούτε 61 ετών.
Η 4η Αυγούστου απαγόρευσε τη δημοσίευση οποιασδήποτε πληροφορίας για τον θάνατό του. Απαγόρευσε ακόμα και την αναφορά στην κηδεία του. Δεν επέτρεψε νεκρολογίες, δεν επέτρεψε άρθρα. Ήθελαν να εξαφανίσουν το όνομά του. Να διαγράψουν τον ιδρυτή της Αβασίλευτης Δημοκρατίας.
Η κηδεία του έγινε δημοσία δαπάνη, αλλά χωρίς καμία κρατική παρουσία. Παρά την απαγόρευση, χιλιάδες άνθρωποι βγήκαν στους δρόμους. Σιωπηλοί. Η σιωπή ήταν πιο δυνατή από οποιαδήποτε ομιλία. Ήταν το τελευταίο αντίο σ’ έναν άνθρωπο που τους χάρισε το δικαίωμα να ζουν σε δημοκρατία.
Γρηγόρης Κεντητός
Γράφω για πράγματα που με συναρπάζουν, αλλά φροντίζω πάντα να τα ερευνώ σαν να τα μελετούσα για πρώτη φορά. Αναζητώ τη σύνδεση ανάμεσα στο χθες και το σήμερα, το ανθρώπινο μέσα στο ακαδημαϊκό, και τη γνώση που μπορεί να μεταφερθεί με τρόπο απλό, ακριβή και ζωντανό. Είτε πρόκειται για έναν αρχαίο πόλεμο είτε για ένα φαινόμενο της εποχής μας, στηρίζομαι πάντα σε πρωτογενές υλικό, πραγματικές πηγές και σοβαρή τεκμηρίωση. Θέλω κάθε κείμενο να αξίζει τον χρόνο του αναγνώστη — και τον δικό μου.
για άμεση κι έγκυρη ενημέρωση.
