Ήταν πιο διάσημη Ελληνίδα τραγουδίστρια στην Αμερική. Οι Έλληνες έμαθαν το όνομά της 40 χρόνια μετά το θάνατό της.

Στην Αμερική του 1920, μια γυναίκα από την Κω τραγουδούσε ελληνικά πριν οι Έλληνες καταλάβουν τι σημαίνει δίσκος. Έβαλε το “Σμυρναίικο μινόρε” στο βινύλιο πριν πέσει η Σμύρνη και είχε ήδη χτίσει τη φωνητική της αυτοκρατορία στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού όταν στην Ελλάδα δεν υπήρχε ούτε μικρόφωνο. Τη λέγανε Μαρίκα Παπαγκίκα και για 40 χρόνια κανείς στην πατρίδα της δεν ήξερε ποια ήταν.

Η Μαρίκα γεννήθηκε στην Κω το 1890. Έφυγε το 1913 για την Αλεξάνδρεια, αλλά δεν έμεινε πολύ. Το 1915, μαζί με τον άντρα της Κώστα Παπαγκίκα –με καταγωγή από το Μαρτίνο– έφτασαν στην Αμερική. Σε λιγότερο από μια δεκαετία, είχαν ανοίξει το πρώτο καφέ-αμάν στη Νέα Υόρκη, στην 34η Οδό: ένα στέκι για Έλληνες, Αρμένιους, Άραβες, Βαλκάνιους. Και στο επίκεντρο, πάντα η φωνή της.

Το 1918 μπήκε για πρώτη φορά στα στούντιο της Victor Records. Το τραγούδι λεγόταν «Με ξέχασες». Δεν την ξέχασαν όμως οι δισκογραφικές. Ένα χρόνο αργότερα, η Columbia την ηχογραφούσε με σχήμα που περιλάμβανε βιολί, τσέλο, τσίμπαλο – και τον σύζυγό της. Μέχρι το 1929 είχε ηχογραφήσει γύρω στα 250 τραγούδια. Από τα πρώτα μικρασιάτικα που καταγράφηκαν σε δίσκο.

Δεν τραγουδούσε μόνο ρεμπέτικα και δημοτικά. Η Παπαγκίκα ήταν η γέφυρα: η φωνή της ένωνε την ανατολή με τη μετανάστευση, το μινόρε με τη νοσταλγία, το λαϊκό με το παγκόσμιο. Και ήταν γυναίκα. Σε μια εποχή που η γυναίκα ακόμα ψιθύριζε, εκείνη τραγουδούσε για τον έρωτα, τον καημό και την ξενιτιά, δυνατά και μπροστά σε κοινό.

Όταν ήρθε το Κραχ, όλα τελείωσαν. Η οικονομική κρίση χτύπησε και τους δίσκους και τα πάλκα. Η Μαρίκα συνέχισε να ζει στη Νέα Υόρκη, αλλά χωρίς τη λάμψη του παρελθόντος. Τα τελευταία της τραγούδια ηχογραφήθηκαν το 1937. Πέθανε το 1943 στο Στάτεν Άιλαντ, μακριά από το φως, μακριά από την Ελλάδα. Χωρίς τιμές. Χωρίς αναγνώριση.

Στην Ελλάδα, το όνομά της δεν ειπώθηκε ούτε μία φορά για δεκαετίες. Οι δίσκοι της δεν κυκλοφόρησαν. Οι φωνές άλλων γυναικών έγιναν γνωστές. Η δική της ξεχάστηκε. Μέχρι που τη δεκαετία του ’80 κάποιοι συλλέκτες, ερευνητές και μουσικόφιλοι ανακάλυψαν ξανά τις ηχογραφήσεις της. Τη φωνή της. Και είδαν τι ακριβώς είχε χαθεί: η πρώτη Ελληνίδα διεθνής τραγουδίστρια, που τραγουδούσε στην καρδιά της Αμερικής, όταν η Σμύρνη ακόμα φλεγόταν.

Η Μαρίκα Παπαγκίκα πέθανε σαν μια μετανάστρια του μόχθου. Αλλά τραγουδούσε σαν προφήτης. Πριν η Σμύρνη γίνει στάχτη, εκείνη έπιανε το μινόρε της στο βινύλιο. Πριν η Ελλάδα αποκτήσει φωνογραφία, εκείνη είχε ήδη γεμίσει την Αμερική με ελληνικά τραγούδια. Το όνομά της άργησε να φτάσει πίσω. Αλλά η φωνή της είχε ήδη φτάσει παντού.