Ο Κέκροπας και ο μύθος που έκανε την Αθήνα πόλη της ελιάς
Ο Κέκροπας, αυτόχθονας και διφυής βασιλιάς, στέκεται ως μάρτυρας στη διαμάχη Αθηνάς–Ποσειδώνα και δένει τον μύθο με την ταυτότητα της πόλης. Από την Κεκροπία ως το Κεκρόπιο, γίνεται σύμβολο κανόνων και συνέχειας.
Στην κορυφή της Ακρόπολης η ιστορία ξεκινά σαν να στήνεται δίκη ανάμεσα σε θεούς. Ο Ποσειδώνας χτυπά τον βράχο με την τρίαινα και πετά θαλασσινό νερό. Η Αθηνά βάζει στο χώμα μια ελιά. Και κάπου εκεί χρειάζεται κάποιος να σταθεί και να πει τι είδε, ποιο δώρο έχει βάρος, ποια πόλη θα πάρει μορφή από αυτή την επιλογή. Εκεί εμφανίζεται ο Κέκροπας, όχι μόνο σαν βασιλιάς αλλά σαν μάρτυρας, σαν διαιτητής, σαν εικόνα του τρόπου που οι Αθηναίοι ήθελαν να βλέπουν τον εαυτό τους.
Ο Κέκροπας λογαριάζεται ως ο πρώτος μυθικός βασιλιάς της Αθήνας, σε χρόνια που ο τόπος λέγεται Ακταία και αργότερα παίρνει το δικό του όνομα, Κεκροπία. Δεν έρχεται από κάπου αλλού. Ο μύθος λέει ότι βγήκε από την ίδια τη γη της Αττικής, γι’ αυτό τον δείχνουν συχνά διφυή, άνθρωπο από τη μέση και πάνω και φίδι από τη μέση και κάτω. Δεν είναι λεπτομέρεια για ομορφιά. Έτσι λένε ότι είναι αυτόχθονας, παιδί του τόπου, πριν καν υπάρξει κράτος όπως το φανταζόμαστε σήμερα.
Στις παραδόσεις ο Κέκροπας διαδέχεται τον Ακταίο και παντρεύεται την κόρη του, την Άγλαυρο. Από κει και πέρα ο μύθος του φορτώνει πράγματα που θυμίζουν σχέδιο για το πώς στήνεται μια πόλη. Του αποδίδουν την καθιέρωση του γάμου και της ιδιοκτησίας, νέους τρόπους λατρείας, την κατάργηση της ανθρωποθυσίας, την ταφή των νεκρών, ακόμη και τη γραφή. Είναι ο βασιλιάς που δεν ξεχωρίζει με πολέμους αλλά με κανόνες.
Και η οικογένειά του δένει με την αθηναϊκή ταυτότητα. Οι κόρες του, οι Κεκροπίδες, μπαίνουν στην ιστορία του βρέφους Εριχθόνιου. Το παιδί τους δίνεται να το μεγαλώσουν κρυφά, κλεισμένο σε καλάθι. Όταν ανοίγουν αυτό που δεν έπρεπε να ανοίξουν, ο τρόμος τις σπρώχνει ως την άκρη της Ακρόπολης. Η αφήγηση μοιάζει με προειδοποίηση για το τίμημα της παραβίασης ιερών κανόνων, αλλά μαζί μ’ αυτό κρατά τον Κέκροπα μέσα στη συνέχεια της πόλης, σαν να περνά ένα νήμα από γενιά σε γενιά.
Ο μύθος για το όνομα της Αθήνας
έχει δύο όψεις. Στη μία εκδοχή ο Κέκροπας απλώς βεβαιώνει ότι η Αθηνά φύτεψε πρώτη την ελιά και έτσι η πόλη παίρνει το όνομά της. Στην άλλη, πιο ανθρώπινη και πιο πολιτική, η απόφαση βγαίνει με ψήφο. Οι άνδρες διαλέγουν τον Ποσειδώνα, οι γυναίκες την Αθηνά, και η θεά κερδίζει για μία ψήφο. Μετά έρχεται τιμωρία και αλλάζουν οι κανόνες. Κι ας το ακούς σήμερα σαν παραμύθι, κάτι λέει καθαρά, οι Αθηναίοι έφτιαχναν την ιστορία της πόλης τους σαν σύγκρουση ανάμεσα στη θάλασσα και την ελιά, ανάμεσα στην ωμή δύναμη και στην καθημερινή επιβίωση.
Κι ο ίδιος ο Κέκροπας μένει δεμένος με την Ακρόπολη όχι μόνο ως αφήγηση αλλά και ως τόπος. Η παράδοση μιλά για το Κεκρόπιο, έναν χώρο που συνδέεται με τον τάφο ή τη λατρεία του κοντά στο Ερέχθειο. Είτε τον σκέφτεσαι ως βασιλιά είτε ως χθόνια μορφή, γίνεται κάτι σαν φύλακας που δεν ξεκολλά από τον βράχο. Δεν είναι τυχαίο που σε αγγεία και παραστάσεις εμφανίζεται συχνά με ουρά φιδιού, σαν να ανήκει για πάντα στο χώμα της πόλης.
Γρηγόρης Κεντητός
Γράφω για πράγματα που με συναρπάζουν, αλλά φροντίζω πάντα να τα ερευνώ σαν να τα μελετούσα για πρώτη φορά. Αναζητώ τη σύνδεση ανάμεσα στο χθες και το σήμερα, το ανθρώπινο μέσα στο ακαδημαϊκό, και τη γνώση που μπορεί να μεταφερθεί με τρόπο απλό, ακριβή και ζωντανό. Είτε πρόκειται για έναν αρχαίο πόλεμο είτε για ένα φαινόμενο της εποχής μας, στηρίζομαι πάντα σε πρωτογενές υλικό, πραγματικές πηγές και σοβαρή τεκμηρίωση. Θέλω κάθε κείμενο να αξίζει τον χρόνο του αναγνώστη — και τον δικό μου.
για άμεση κι έγκυρη ενημέρωση.
